Υπάρχουν ιατρικές επεμβάσεις που σώζουν ζωές. Άλλες που αντιμετωπίζουν σοβαρές παθήσεις. Και υπάρχουν επεμβάσεις που πραγματοποιούνται σε υγιείς ανθρώπους, όχι για να θεραπεύσουν μια ασθένεια, αλλά για να αλλάξουν μόνιμα μια φυσιολογική λειτουργία του οργανισμού τους.
Σε αυτή την τελευταία κατηγορία ανήκει η βαζεκτομή, γνωστή και ως ανδρική στείρωση.
Μια επέμβαση που προκαλεί ένα θεμελιώδες ερώτημα: Πόσο βέβαιος μπορεί να είναι ένας άνθρωπος ότι δεν θα θελήσει ποτέ ξανά να αποκτήσει παιδί;
Η Παγκόσμια Ημέρα Βαζεκτομής αποτελεί αφορμή για να εξετάσουμε ένα ζήτημα που αφορά τη γονιμότητα, την προσωπική ελευθερία, την ιατρική ευθύνη και τις συνέπειες μιας απόφασης που μπορεί να αποδειχθεί οριστική.
Δεν πρόκειται για μια συνηθισμένη αντισυλληπτική μέθοδο.
Και αυτό πρέπει να το γνωρίζει απολύτως κάθε άνδρας που τη σκέφτεται.
Τι ακριβώς είναι η βαζεκτομή
Η βαζεκτομή είναι χειρουργική επέμβαση κατά την οποία διακόπτεται η δίοδος των σπερματοζωαρίων μέσω των σπερματικών πόρων.
Με απλά λόγια, τα σπερματοζωάρια δεν μπορούν πλέον να περάσουν στο εκσπερμάτισμα.
Οι όρχεις εξακολουθούν να παράγουν σπερματοζωάρια, τα οποία απορροφώνται από τον οργανισμό.
Η επέμβαση δεν ισοδυναμεί με ευνουχισμό, δεν αφαιρεί τους όρχεις και δεν καταργεί την παραγωγή τεστοστερόνης.
Σύμφωνα με το βρετανικό Εθνικό Σύστημα Υγείας, πραγματοποιείται συνήθως με τοπική αναισθησία και διαρκεί περίπου 30 λεπτά.
Από τεχνική άποψη θεωρείται σχετικά απλή χειρουργική πράξη.
Από πλευράς συνεπειών, όμως, η απόφαση είναι εξαιρετικά σοβαρή.
Η μεγάλη παγίδα: Δεν πρέπει να υπολογίζει κανείς στην αναστροφή
Το σημαντικότερο που πρέπει να γνωρίζει κάθε ενδιαφερόμενος είναι ότι η βαζεκτομή σχεδιάζεται ως μόνιμη μέθοδος αντισύλληψης.
Υπάρχουν χειρουργικές τεχνικές επανασύνδεσης των σπερματικών πόρων.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η γονιμότητα αποκαθίσταται πάντοτε.
Η επιτυχία εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, μεταξύ των οποίων ο χρόνος που έχει περάσει από την αρχική επέμβαση, η κατάσταση των ιστών και η αναπαραγωγική υγεία του ζευγαριού.
Το NHS της Σκωτίας αναφέρει ενδεικτικά ότι, όταν η επέμβαση αναστροφής πραγματοποιείται μέσα σε δέκα χρόνια, η πιθανότητα εγκυμοσύνης είναι περίπου 55%.
Μετά τη δεκαετία, το αντίστοιχο ποσοστό μειώνεται περίπου στο 25%.
Οι αριθμοί αυτοί δεν αποτελούν καθολική πρόβλεψη για κάθε ασθενή. Δείχνουν όμως γιατί κανείς δεν πρέπει να αντιμετωπίζει την αναστροφή ως εγγυημένη λύση.
Ένας άνδρας που σήμερα είναι απολύτως βέβαιος ότι δεν θέλει παιδιά μπορεί να σκέφτεται διαφορετικά έπειτα από δέκα ή είκοσι χρόνια.
Μια νέα σχέση, μια διαφορετική οικογενειακή κατάσταση ή απλώς η αλλαγή προσωπικών επιθυμιών μπορεί να μεταβάλουν τις προτεραιότητές του.
Το ερώτημα είναι αν μια σημερινή απόφαση πρέπει να αποκλείει μια μελλοντική δυνατότητα.
Πόσο ασφαλής είναι η επέμβαση;
Η βαζεκτομή θεωρείται γενικά ασφαλής από τους μεγάλους διεθνείς ιατρικούς οργανισμούς.
Ωστόσο, όπως κάθε χειρουργική πράξη, δεν στερείται κινδύνων.
Μπορεί να εμφανιστούν αιμορραγία, αιμάτωμα, λοίμωξη, οίδημα και πόνος.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το σύνδρομο χρόνιου πόνου μετά τη βαζεκτομή.
Σύμφωνα με τη βρετανική οργάνωση BPAS, χρόνιος πόνος στους όρχεις αναφέρεται περίπου σε έναν έως δύο ανά εκατό άνδρες.
Δεν πρόκειται για τον συνηθισμένο μετεγχειρητικό πόνο των πρώτων ημερών, αλλά για ενόχληση που μπορεί να επιμένει και να χρειάζεται πρόσθετη αντιμετώπιση.
Υπάρχει επίσης μικρή πιθανότητα αποτυχίας της αντισύλληψης.
Τα αμερικανικά Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων, CDC, αναφέρουν ποσοστό αποτυχίας περίπου 0,15% κατά το πρώτο έτος τυπικής χρήσης.
Γι’ αυτό η επέμβαση δεν προσφέρει άμεση αντισυλληπτική προστασία.
Απαιτείται εργαστηριακή επιβεβαίωση με εξέταση σπέρματος και μέχρι τότε πρέπει να χρησιμοποιείται άλλη μέθοδος αντισύλληψης.
Επιπλέον, η βαζεκτομή δεν προστατεύει από σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα.
Γιατί καθιερώθηκε μια παγκόσμια ημέρα;
Η Παγκόσμια Ημέρα Βαζεκτομής ξεκίνησε ως διεθνής πρωτοβουλία ευαισθητοποίησης το 2013.
Συνδέεται με τον κινηματογραφιστή Τζόναθαν Στακ και τον γιατρό Νταγκ Στάιν.
Στόχος της πρωτοβουλίας ήταν να ενθαρρυνθούν οι άνδρες να αναλάβουν μεγαλύτερο μερίδιο ευθύνης στον οικογενειακό προγραμματισμό.
Το σκεπτικό των διοργανωτών είναι ότι η αντισύλληψη δεν πρέπει να αποτελεί αποκλειστική υποχρέωση των γυναικών.
Πρόκειται για ένα επιχείρημα που αξίζει σοβαρή συζήτηση.
Όμως η ισότιμη συμμετοχή στην αντισύλληψη δεν σημαίνει ότι κάθε μέθοδος είναι κατάλληλη για κάθε άνθρωπο.
Και ασφαλώς δεν σημαίνει ότι μια μόνιμη χειρουργική επέμβαση πρέπει να παρουσιάζεται ως αυτονόητη επιλογή.
Περισσότεροι από 1.200 γιατροί και 50 χώρες
Η διεθνής κινητοποίηση απέκτησε σημαντικές διαστάσεις.
Το 2017, σύμφωνα με δημοσίευμα του Πανεπιστημίου Duke, περίπου 1.200 επαγγελματίες υγείας από περισσότερες από 50 χώρες συμμετείχαν σε σχετικές εκδηλώσεις και διαδικτυακές δραστηριότητες.
Το 2018, οι διοργανωτές ανέφεραν συμμετοχή περισσότερων από 1.200 γιατρών σε τουλάχιστον 50 χώρες και περισσότερες από 20.000 επεμβάσεις στο πλαίσιο της ευρύτερης κινητοποίησης.
Σήμερα, ο οργανισμός World Vasectomy Day αναφέρει περισσότερες από 124.000 βαζεκτομές συνδεδεμένες με τις δράσεις του από την έναρξη της πρωτοβουλίας.
Αυτά τα στοιχεία προέρχονται από τους ίδιους τους διοργανωτές και δεν αποτελούν ανεξάρτητη παγκόσμια καταγραφή όλων των επεμβάσεων.
Εδώ, όμως, γεννάται ένα ακόμη ερώτημα.
Μπορεί μια τόσο προσωπική και καθοριστική χειρουργική απόφαση να εντάσσεται στη λογική μαζικών εκδηλώσεων και εορτασμών;
Η ενημέρωση για την αντισύλληψη είναι απαραίτητη.
Η προώθηση μιας επέμβασης ως συλλογικού επιτεύγματος χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή, ώστε να μη δημιουργείται κοινωνική πίεση ή να υποβαθμίζεται η σημασία της ατομικής απόφασης.
Υπάρχουν άνδρες που μετανιώνουν;
Ναι.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η πλειονότητα των ανδρών μετανιώνει.
Σύμφωνα με ενημερωτικό υλικό βρετανικού νοσοκομειακού οργανισμού, εκτιμάται ότι περίπου 2% έως 6% των ανδρών που υποβάλλονται σε βαζεκτομή μπορεί αργότερα να ζητήσουν αναστροφή.
Το ποσοστό αυτό αφορά την αναζήτηση αναστροφής και όχι απαραίτητα όλους όσοι ενδέχεται να αισθανθούν μεταμέλεια.
Η πιθανότητα μεταμέλειας είναι ιδιαίτερα σημαντική σε νεότερους άνδρες.
Το NHS επισημαίνει ότι όσοι είναι κάτω των 30 ετών έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να μετανιώσουν.
Γι’ αυτό απαιτείται προσεκτική συμβουλευτική πριν από οποιαδήποτε απόφαση.
Και κυρίως πλήρης ενημέρωση για τις εναλλακτικές μεθόδους αντισύλληψης.
Τι συμβαίνει στην Ελλάδα;
Η βαζεκτομή δεν αποτελεί άγνωστη ιατρική πράξη στην Ελλάδα.
Ωστόσο, η πραγματική έκταση της εφαρμογής της δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί.
Δεν εντοπίζεται δημόσια διαθέσιμη, ολοκληρωμένη και πρόσφατη εθνική στατιστική καταγραφή που να δείχνει πόσοι άνδρες υποβάλλονται κάθε χρόνο σε βαζεκτομή στη χώρα μας.
Ούτε υπάρχει επαρκώς τεκμηριωμένο ποσοστό που να επιτρέπει ασφαλή σύγκριση με τις χώρες όπου η μέθοδος είναι περισσότερο διαδεδομένη.
Τα διεθνή δεδομένα του ΟΗΕ για τη χρήση αντισυλληπτικών μεθόδων περιλαμβάνουν στοιχεία ανά χώρα, αλλά δεν επιτρέπουν πάντοτε αξιόπιστη εκτίμηση του ετήσιου αριθμού συγκεκριμένων χειρουργικών πράξεων.
Επομένως, θα ήταν δημοσιογραφικά αυθαίρετο να υποστηρίξουμε ότι η βαζεκτομή γνωρίζει μεγάλη άνθηση στην Ελλάδα χωρίς συγκεκριμένα αποδεικτικά στοιχεία.
Υπάρχει πάντως ως ιατρική επιλογή.
Δεν θεωρώ απαραίτητο σε αυτό το άρθρο να παραθέσω ονόματα γιατρών, κλινικών ή ιατρικών κέντρων που την πραγματοποιούν.
Σκοπός του δημοσιεύματος δεν είναι να λειτουργήσει ως κατάλογος παρόχων μιας χειρουργικής επέμβασης.
Είναι να ενημερώσει για τις συνέπειές της.
Υπάρχουν άλλες λύσεις;
Η σύγχρονη ιατρική διαθέτει διαφορετικές αντισυλληπτικές επιλογές, μόνιμες και αναστρέψιμες.
Το προφυλακτικό, για παράδειγμα, αποτελεί ανδρική αντισυλληπτική μέθοδο που προσφέρει επιπλέον προστασία έναντι πολλών σεξουαλικώς μεταδιδόμενων λοιμώξεων.
Υπάρχουν επίσης αποτελεσματικές αναστρέψιμες μέθοδοι αντισύλληψης για τις γυναίκες, όπως τα ενδομήτρια σπειράματα και τα εμφυτεύματα.
Κάθε επιλογή έχει πλεονεκτήματα, περιορισμούς και πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες.
Η σύγκριση πρέπει να γίνεται με βάση την υγεία, τις ανάγκες και τις προτιμήσεις των ενδιαφερομένων.
Το ουσιώδες είναι ότι πριν επιλεγεί μια μόνιμη επέμβαση πρέπει να εξεταστούν σοβαρά οι διαθέσιμες εναλλακτικές.
Η προσωπική ελευθερία και η ιατρική ευθύνη
Κανείς δεν μπορεί να αποφασίζει για το σώμα ενός άλλου ενήλικου ανθρώπου που διαθέτει την ικανότητα να λαμβάνει ενημερωμένες αποφάσεις.
Η επιλογή της βαζεκτομής αποτελεί προσωπικό δικαίωμα.
Αυτό, όμως, δεν καταργεί την ευθύνη της ιατρικής κοινότητας να εξηγεί χωρίς ωραιοποιήσεις τις συνέπειες.
Ούτε την υποχρέωση των διοργανωτών σχετικών εκστρατειών να αποφεύγουν υπερβολές.
Η απόφαση πρέπει να λαμβάνεται ελεύθερα, χωρίς πίεση από σύντροφο, κοινωνικό περιβάλλον ή οποιαδήποτε εκστρατεία προβολής.
Και βεβαίως χωρίς να δημιουργείται η εντύπωση ότι πρόκειται για κάτι που μπορεί εύκολα να αναιρεθεί.
Μια ημέρα που πρέπει να προκαλεί προβληματισμό, όχι πανηγυρισμούς
Προσωπικά, αντιμετωπίζω με μεγάλη επιφύλαξη την ιδέα μιας παγκόσμιας γιορτής γύρω από μια χειρουργική επέμβαση που έχει σχεδιαστεί να καταργεί μόνιμα την ανδρική γονιμότητα.
Κατανοώ την ανάγκη να συμμετέχουν περισσότερο οι άνδρες στον οικογενειακό προγραμματισμό.
Κατανοώ επίσης ότι υπάρχουν άνθρωποι που έχουν ολοκληρώσει την οικογένειά τους ή έχουν αποφασίσει συνειδητά ότι δεν επιθυμούν παιδιά.
Αλλά άλλο πράγμα η ενημέρωση και άλλο η πανηγυρική προβολή μιας μόνιμης χειρουργικής επιλογής.
Η βαζεκτομή δεν είναι ιατρικό «αίσχος» από μόνη της. Είναι αναγνωρισμένη αντισυλληπτική μέθοδος, με συγκεκριμένες ενδείξεις, κινδύνους και περιορισμούς.
Αυτό που θα ήταν πραγματικά απαράδεκτο είναι να πραγματοποιείται χωρίς πλήρη ενημέρωση, χωρίς ελεύθερη συναίνεση ή με υποτίμηση των μακροχρόνιων συνεπειών.
Και υπάρχει μια τελευταία σκέψη.
Ένας άνθρωπος μπορεί να αλλάξει γνώμη για πολλά πράγματα στη ζωή του.
Για τη δουλειά του, για τη χώρα όπου κατοικεί, για τις σχέσεις του, για το αν επιθυμεί να δημιουργήσει οικογένεια.
Η ιατρική, όμως, δεν μπορεί πάντοτε να αποκαταστήσει τις δυνατότητες που χάθηκαν ύστερα από μια προηγούμενη απόφαση.
Γι’ αυτό, πριν από μια επέμβαση που μπορεί να κλείσει οριστικά την πόρτα της βιολογικής πατρότητας, χρειάζεται κάτι περισσότερο από μια απλή συγκατάθεση.
Χρειάζεται απόλυτη επίγνωση ότι ο άνθρωπος που αποφασίζει σήμερα μπορεί να μην έχει τις ίδιες επιθυμίες αύριο.