Βρίσκομαστε επιτέλους στο κατώφλι για διακοπές. Έχουμε αντέξει εβδομάδες πίεσης στη δουλειά ή στο πανεπιστήμιο και το μόνο που σκεφτόμαστε είναι η ξεκούραση. Κι όμως, ακριβώς τότε εμφανίζεται η κόπωση, ένα γαργάλημα στον λαιμό και η δυσάρεστη συνειδητοποίηση: αρρωσταίνεις.
Δεν είναι λίγοι όσοι αναρωτιούνται γιατί αυτό συμβαίνει σχεδόν πάντα λίγο πριν από ένα Σαββατοκύριακο ή μια άδεια. Το φαινόμενο έχει αποκτήσει όνομα: «ασθένεια της αναψυχής» (leisure sickness) ή αλλιώς «φαινόμενο της εκτόνωσης» (let-down effect).
Μύθος ή πραγματικότητα;
Αν και κυκλοφορεί ευρέως σε προσωπικές αφηγήσεις και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα επιστημονικά δεδομένα γύρω από την «ασθένεια της αναψυχής» είναι περιορισμένα.
Ο όρος εμφανίστηκε για πρώτη φορά το 2002, σε έρευνα Ολλανδών επιστημόνων. Σε δείγμα 1.893 ατόμων, περίπου το 3% ανέφερε ότι αρρωσταίνει κυρίως τα Σαββατοκύριακα ή στις διακοπές, ενώ παραμένει υγιές κατά τη διάρκεια της εργάσιμης εβδομάδας. Τα πιο συχνά συμπτώματα ήταν πονοκέφαλοι, έντονη κόπωση, κρυολογήματα, μυϊκοί πόνοι και ναυτία. Ενδιαφέρον έχει ότι οι λοιμώξεις εμφανίζονταν συχνότερα στις διακοπές παρά τα Σαββατοκύριακα, κυρίως κατά την πρώτη εβδομάδα άδειας.
Ωστόσο, η μελέτη βασίστηκε στις αναμνήσεις των συμμετεχόντων, κάτι που μειώνει την αξιοπιστία των συμπερασμάτων. Επιπλέον, οι όροι «σπάνια» και «συχνά» δεν ορίστηκαν με σαφήνεια, αφήνοντας περιθώριο για υποκειμενικές ερμηνείες.
Όταν η χαλάρωση προκαλεί πόνο
Μια μικρότερη μελέτη του 2014 εστίασε στους λεγόμενους «πονοκεφάλους χαλάρωσης». Είκοσι δύο άτομα με συχνές ημικρανίες κατέγραφαν καθημερινά τα επίπεδα άγχους και την εμφάνιση των συμπτωμάτων τους. Τα αποτελέσματα ήταν αναπάντεχα: η μείωση του στρες συχνά ακολουθούνταν από ημικρανία μέσα σε 24 ώρες.
Με απλά λόγια, όταν το άγχος έπεφτε, για παράδειγμα, με την έναρξη της άδειας, ο πονοκέφαλος έκανε την εμφάνισή του.
Παράλληλα, ορισμένες έρευνες δείχνουν αυξημένα περιστατικά εγκεφαλικών επεισοδίων τα Σαββατοκύριακα σε συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες. Αν και τα αίτια δεν είναι ξεκάθαρα, οι ερευνητές εκτιμούν ότι οι απότομες αλλαγές στον τρόπο ζωής παίζουν ρόλο.
Τι μπορεί να κρύβεται από πίσω
Οι ειδικοί συμφωνούν ότι δεν υπάρχει μία μόνο εξήγηση. Τα ταξίδια, ιδίως με αεροπλάνα και άλλα μέσα μαζικής μεταφοράς, αυξάνουν την έκθεση σε ιούς. Η κατανάλωση περισσότερου αλκοόλ, η έλλειψη ρουτίνας και η σωματική καταπόνηση των διακοπών μπορεί επίσης να επιβαρύνουν τον οργανισμό.
Υπάρχει όμως και μια πιο «εσωτερική» εξήγηση: όσο είμαστε βυθισμένοι στη δουλειά, συχνά αγνοούμε ή υποτιμούμε τα πρώτα συμπτώματα. Όταν σταματά η πίεση, το σώμα μάς αναγκάζει να τα προσέξουμε.
Το παράδοξο του στρες
Η σχέση στρες και ανοσοποιητικού συστήματος είναι πιο σύνθετη απ’ όσο φαίνεται. Το οξύ στρες ενεργοποιεί ορμόνες όπως η αδρεναλίνη και η κορτιζόλη, οι οποίες βραχυπρόθεσμα μπορούν να ενισχύσουν την άμυνα του οργανισμού και να μειώσουν τον πόνο.
Όταν όμως το στρες υποχωρεί απότομα, αυτή η «προστατευτική ασπίδα» χάνεται. Το αποτέλεσμα; Το σώμα γίνεται πιο ευάλωτο και τα συμπτώματα εμφανίζονται.
Πώς να προστατευτείς
Παρότι η «ασθένεια της αναψυχής» δεν έχει ακόμη πλήρως τεκμηριωθεί επιστημονικά, οι ειδικοί συμφωνούν σε ορισμένες βασικές αρχές: τακτική άσκηση, επαρκής ύπνος και ισορροπημένη διατροφή, ακόμη και σε περιόδους έντονης πίεσης.
Μελέτη από τη Φινλανδία σε περισσότερους από 4.000 δημόσιους υπαλλήλους έδειξε ότι όσοι ενσωμάτωσαν την άσκηση στην καθημερινότητά τους είχαν λιγότερες αναρρωτικές άδειες.
Η διαχείριση του εργασιακού άγχους είναι επίσης κρίσιμη. Τεχνικές όπως ο διαλογισμός, η ενσυνειδητότητα και οι ασκήσεις χαλάρωσης έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικές στη μείωση του στρες.
Τέλος, στις διακοπές αξίζει να λαμβάνονται απλά προληπτικά μέτρα: ενημερωμένοι εμβολιασμοί για γρίπη και COVID, καλή υγιεινή και, όπου χρειάζεται, χρήση μάσκας σε αεροπλάνα και αεροδρόμια.
Γιατί οι διακοπές είναι πολύτιμες – και κανείς δεν θέλει να τις περάσει στο κρεβάτι.
Θέα βαν ντε Μόρτελ, Ομότιμη Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Σχολή Νοσηλευτικής και Μαιευτικής, Πανεπιστήμιο Griffith
Το άρθρο αυτό – με μικρές αλλαγές – αναδημοσιεύεται από το The Conversation υπό άδεια Creative Commons. Διαβάστε το πρωτότυπο άρθρο.
