Στις 3 Σεπτεμβρίου 1974, λίγες εβδομάδες μετά την πτώση της δικτατορίας, ο Ανδρέας Παπανδρέου παρουσίαζε στο ξενοδοχείο King Palace της Αθήνας την ιδρυτική διακήρυξη του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος – ΠΑΣΟΚ. Ήταν η ημέρα που γεννήθηκε ένα κόμμα που σημάδεψε τη Μεταπολίτευση
Η περίφημη «Διακήρυξη της 3ης του Σεπτέμβρη» έθετε ως βασικούς άξονες την Εθνική Ανεξαρτησία, τη Λαϊκή Κυριαρχία και την Κοινωνική Απελευθέρωση, πάνω στους οποίους θα οικοδομούνταν ένα από τα δύο κόμματα που κυριάρχησαν στην πολιτική ζωή της Μεταπολίτευσης. (pasok.gr)
Το νέο Κίνημα στηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό στις δυνάμεις του ΠΑΚ, της αντιδικτατορικής οργάνωσης που είχε δημιουργήσει ο Ανδρέας Παπανδρέου στο εξωτερικό, αλλά και σε στελέχη της Δημοκρατικής Άμυνας και της ευρύτερης Κεντροαριστεράς.
Τα ιδρυτικά μέλη
Στην ιστορική συνάντηση της 3ης Σεπτεμβρίου αναφέρονται 149 ιδρυτικά μέλη στα αρχεία που έχουν δημοσιοποιηθεί. Ανάμεσά τους βρίσκονταν προσωπικότητες που επρόκειτο να παίξουν καθοριστικό ρόλο στις επόμενες δεκαετίες.
Μεταξύ αυτών ήταν ο Κώστας Σημίτης, ο Κώστας Λαλιώτης, η Βάσω Παπανδρέου, ο Απόστολος Κακλαμάνης, ο Μένιος Κουτσόγιωργας, ο Αντώνης Λιβάνης, ο Θανάσης Τσούρας, ο Γιώργος Κατσιφάρας, ο Λευτέρης Βερυβάκης, ο Κίμων Κουλούρης, ο Σήφης Βαλυράκης και η Αμαλία Φλέμιγκ, μαζί με δεκάδες στελέχη προερχόμενα από την αντιδικτατορική αντίσταση και τον ευρύτερο δημοκρατικό χώρο.
Από το 13,58% στην εξουσία
Η πρώτη εκλογική δοκιμασία ήρθε πολύ γρήγορα. Στις εκλογές της 17ης Νοεμβρίου 1974, το νεοσύστατο ΠΑΣΟΚ πήρε μόλις 13,58%.
Τρία χρόνια αργότερα, το 1977, σχεδόν διπλασίασε τη δύναμή του: 25,34% και θέση αξιωματικής αντιπολίτευσης.
Και στις 18 Οκτωβρίου 1981 ήρθε η πολιτική έκρηξη της «Αλλαγής». Το ΠΑΣΟΚ κέρδισε τις εκλογές με 48,07% και 172 έδρες και ο Ανδρέας Παπανδρέου έγινε πρωθυπουργός. (pasok.gr)
Το 1985 ο Ανδρέας κέρδισε και πάλι: το ΠΑΣΟΚ συγκέντρωσε 45,82% και εξασφάλισε δεύτερη συνεχόμενη κυβερνητική θητεία.
Μετά τις εκλογικές αναμετρήσεις του 1989 και του 1990 πέρασε στην αντιπολίτευση, αλλά ο Ανδρέας Παπανδρέου επέστρεψε θριαμβευτικά το 1993 με 46,88%, σχηματίζοντας την τρίτη δική του κυβέρνηση.
Από τον Ανδρέα στον Σημίτη
Ο Ανδρέας Παπανδρέου παρέμεινε στην ηγεσία του ΠΑΣΟΚ από την ίδρυσή του το 1974 έως το 1996.
Η επιδείνωση της υγείας του οδήγησε τον Ιανουάριο του 1996 στην παραίτησή του από την πρωθυπουργία και στην εκλογή του Κώστα Σημίτη ως πρωθυπουργού από την Κοινοβουλευτική Ομάδα. Λίγους μήνες αργότερα, μετά τον θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου, ο Σημίτης εξελέγη και πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ.
Υπό τον Σημίτη το κόμμα κέρδισε δύο ακόμη εθνικές εκλογές: 41,49% το 1996 και 43,79% το 2000.
Η περίοδος εκείνη συνδέθηκε ιδιαίτερα με τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό της χώρας, την ένταξη στην ΟΝΕ και στο ευρώ και μεγάλα έργα υποδομών, αλλά και με έντονες πολιτικές αντιπαραθέσεις.
Από τον Γιώργο Παπανδρέου στο 43,92% – και μετά στην κατάρρευση
Το 2004 την ηγεσία ανέλαβε ο Γιώργος Παπανδρέου. Μετά τις ήττες του 2004 και του 2007, το ΠΑΣΟΚ επέστρεψε εντυπωσιακά στην κυβέρνηση τον Οκτώβριο του 2009 με 43,92%.
Ήταν όμως η τελευταία μεγάλη εκλογική νίκη του.
Η οικονομική κρίση, η προσφυγή στον μηχανισμό στήριξης και το πρώτο Μνημόνιο προκάλεσαν τεράστια πολιτική φθορά. Το ΠΑΣΟΚ, που το 2009 είχε σχεδόν 44%, κατέρρευσε τον Μάιο του 2012 στο 13,18% και τον Ιούνιο στο 12,28%. (pasok.gr)
Βενιζέλος, Γεννηματά και Ανδρουλάκης
Μετά τον Γιώργο Παπανδρέου ανέλαβε το 2012 ο Ευάγγελος Βενιζέλος. Ακολούθησε το 2015 η Φώφη Γεννηματά, η οποία επιχείρησε την ανασύνθεση του χώρου μέσα από τη Δημοκρατική Συμπαράταξη και στη συνέχεια το Κίνημα Αλλαγής.
Μετά τον θάνατό της, το 2021, στην ηγεσία εξελέγη ο Νίκος Ανδρουλάκης, ο οποίος παραμένει πρόεδρος.
Συνολικά, το ΠΑΣΟΚ έχει περάσει μέχρι σήμερα από έξι προέδρους:
Ανδρέας Παπανδρέου – Κώστας Σημίτης – Γιώργος Παπανδρέου – Ευάγγελος Βενιζέλος – Φώφη Γεννηματά – Νίκος Ανδρουλάκης. Αυτή είναι και η διαδοχή που καταγράφει το ίδιο το κόμμα στην ιστορική αναδρομή του. (pasok.gr)
Από το 48% στο 4,68% και πάλι σε διψήφιο ποσοστό
Η εκλογική ιστορία του ΠΑΣΟΚ αποτυπώνει όσο λίγες την πορεία ολόκληρης της Μεταπολίτευσης.
Από το 13,58% του 1974 εκτινάχθηκε στο 48,07% το 1981. Κυβέρνησε ξανά το 1985 και το 1993 υπό τον Ανδρέα Παπανδρέου, το 1996 και το 2000 υπό τον Κώστα Σημίτη και το 2009 υπό τον Γιώργο Παπανδρέου.
Στον αντίποδα, τον Ιανουάριο του 2015 έφτασε στο ιστορικό χαμηλό του 4,68%.
Στη συνέχεια άρχισε σταδιακά να ανακάμπτει: 6,29% τον Σεπτέμβριο του 2015, 8,10% το 2019, 11,46% τον Μάιο του 2023 και 11,84% στις εθνικές εκλογές της 25ης Ιουνίου 2023, όταν εξέλεξε 32 βουλευτές. (pasok.gr)
Σήμερα, με τον Νίκο Ανδρουλάκη στην ηγεσία, το ΠΑΣΟΚ επιχειρεί να επανακτήσει τον κεντρικό ρόλο που είχε επί δεκαετίες στο ελληνικό πολιτικό σύστημα.
Πενήντα και πλέον χρόνια μετά εκείνη την 3η Σεπτεμβρίου 1974, είναι δύσκολο να γραφτεί η ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας χωρίς το ΠΑΣΟΚ. Από τον Ανδρέα Παπανδρέου και το σύνθημα της «Αλλαγής», στις κυβερνήσεις Σημίτη, στην επιστροφή του Γιώργου Παπανδρέου το 2009, στην οδυνηρή μνημονιακή κατάρρευση και στη σημερινή προσπάθεια ανάκαμψης, η διαδρομή του Κινήματος είναι ταυτόχρονα ένα μεγάλο κομμάτι της ίδιας της ιστορίας της Μεταπολίτευσης.
