Σε πλήρη εφαρμογή τίθεται από τις 12 Ιουνίου σε όλα τα κράτη-μέλη το νέο Σύμφωνο Μετανάστευσης και Ασύλου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σηματοδοτώντας μια σημαντική αυστηροποίηση της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής με υποχρεωτικούς ελέγχους στα εξωτερικά σύνορα, ταχύτερες διαδικασίες ασύλου, ενισχυμένες επιστροφές και νέο μηχανισμό αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών-μελών, ενώ παράλληλα ανοίγει ο δρόμος για τη δημιουργία κόμβων επιστροφής σε τρίτες χώρες. Ωστόσο, οι Βρυξέλλες αναγνωρίζουν ότι η ετοιμότητα παραμένει ανομοιογενής μεταξύ των χωρών της ΕΕ και ότι η πλήρης επιχειρησιακή ανάπτυξη του νέου συστήματος θα απαιτήσει περαιτέρω προσαρμογές τους επόμενους μήνες και χρόνια.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσιάζει το Σύμφωνο ως τη μεγαλύτερη μεταρρύθμιση του ευρωπαϊκού συστήματος ασύλου και μετανάστευσης των τελευταίων δεκαετιών.
Το Σύμφωνο, που εγκρίθηκε το 2024, αποτελείται από δέκα αλληλένδετα νομοθετήματα τα οποία αναδιαμορφώνουν συνολικά το ευρωπαϊκό πλαίσιο διαχείρισης της μετανάστευσης.
Για πρώτη φορά θεσπίζεται ένα ενιαίο σύστημα που συνδέει τον έλεγχο στα σύνορα, τις διαδικασίες ασύλου, τις επιστροφές, τη συνεργασία με τρίτες χώρες και τη διαχείριση κρίσεων ή περιπτώσεων εργαλειοποίησης μεταναστών.
«Η μετανάστευση είναι μια ευρωπαϊκή πρόκληση που πρέπει να αντιμετωπιστεί με μια ευρωπαϊκή λύση. Μια λύση αποτελεσματική, δίκαιη και αυστηρή», δήλωσε η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν. Όπως σημείωσε, το νέο Σύμφωνο προσφέρει ασφαλέστερα εξωτερικά σύνορα, αποτελεσματικότερες διαδικασίες ασύλου και επιστροφών και μεγαλύτερη αλληλεγγύη μεταξύ των κρατών-μελών.
Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η νέα προσέγγιση αποδίδει ήδη αποτελέσματα, επικαλούμενη μείωση κατά 55% των παράτυπων διελεύσεων στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε σχέση με δύο χρόνια πριν.
Με αφορμή την έναρξη εφαρμογής του Συμφώνου, ο επίτροπος Εσωτερικών Υποθέσεων και Μετανάστευσης, Μάγκνους Μπρούνερ, συμμετέχει την Παρασκευή σε άτυπη υπουργική διάσκεψη που διοργανώνει η Κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ στη Λευκωσία.
Τι αλλάζει από τις 12 Ιουνίου
Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές αφορά την καθιέρωση υποχρεωτικού προελέγχου (screening) για όλους τους υπηκόους τρίτων χωρών που εισέρχονται παράτυπα στην Ευρωπαϊκή Ένωση ή εντοπίζονται στο έδαφος κράτους-μέλους χωρίς να έχουν προηγουμένως υποβληθεί στους απαραίτητους ελέγχους.
Κατά τη διαδικασία αυτή θα πραγματοποιούνται εξακρίβωση ταυτότητας, λήψη βιομετρικών στοιχείων, έλεγχοι ασφαλείας, υγειονομικός έλεγχος και αξιολόγηση τυχόν ευαλωτότητας, ενώ τα στοιχεία θα διασταυρώνονται με τις ευρωπαϊκές βάσεις δεδομένων.
Ο προέλεγχος θα πρέπει να ολοκληρώνεται εντός επτά ημερών στα εξωτερικά σύνορα και εντός τριών ημερών όταν πρόκειται για άτομα που εντοπίζονται στο εσωτερικό κράτους-μέλους.
Παράλληλα, όσοι προέρχονται από χώρες με ποσοστό αναγνώρισης διεθνούς προστασίας έως 20%, όσοι θεωρούνται κίνδυνος για την ασφάλεια ή όσοι παραπλανούν τις αρχές θα υπάγονται υποχρεωτικά σε συνοριακή διαδικασία ταχείας εξέτασης ασύλου.
Η διαδικασία αυτή δεν θα μπορεί να υπερβαίνει τις 12 εβδομάδες, συμπεριλαμβανομένης της προσφυγής. Εφόσον η αίτηση απορριφθεί, θα ενεργοποιείται άμεσα συνοριακή διαδικασία επιστροφής διάρκειας έως άλλων 12 εβδομάδων, ώστε το σύνολο της διαδικασίας να μην υπερβαίνει κατά κανόνα τις 24 εβδομάδες συνολικά.
Για πρώτη φορά το ευρωπαϊκό σύστημα συνδέει άμεσα την εξέταση του ασύλου με την επιστροφή όσων δεν διαθέτουν δικαίωμα παραμονής στην Ευρωπαϊκή Ένωση, χωρίς να θεωρείται ότι έχουν εισέλθει κανονικά στο έδαφος της ΕΕ κατά τη διάρκεια της συνοριακής διαδικασίας.
Το νέο πλαίσιο προβλέπει επίσης αυστηρότερους κανόνες για καταχρηστικές και επαναλαμβανόμενες αιτήσεις ασύλου, καθώς και νέα μέτρα για τον περιορισμό των λεγόμενων δευτερογενών μετακινήσεων, δηλαδή της μετακίνησης αιτούντων άσυλο από το κράτος πρώτης εισόδου προς άλλα κράτη-μέλη.
Νέος μηχανισμός αλληλεγγύης
Για πρώτη φορά θεσπίζεται μόνιμος μηχανισμός αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών-μελών.
Οι χώρες που δέχονται μεγαλύτερες μεταναστευτικές πιέσεις θα λαμβάνουν στήριξη από τα υπόλοιπα κράτη-μέλη, τα οποία θα μπορούν να επιλέγουν αν θα συνεισφέρουν μέσω μετεγκαταστάσεων αιτούντων άσυλο, χρηματοδοτικών συνεισφορών ή στήριξης σε είδος.
Η νομοθεσία θέτει ελάχιστα ετήσια όρια σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης 30.000 μετεγκαταστάσεων και 600 εκατ. ευρώ σε χρηματοδοτικές συνεισφορές, χωρίς να επιβάλλει υποχρεωτικές μετεγκαταστάσεις σε συγκεκριμένα κράτη.
Η Ελλάδα αναμένεται να συγκαταλέγεται στις επωφελούμενες χώρες του μηχανισμού, καθώς η Κομισιόν εκτιμά ότι εξακολουθεί να δέχεται δυσανάλογη μεταναστευτική πίεση λόγω της θέσης της στα εξωτερικά σύνορα της Ένωσης. Στο πλαίσιο του πρώτου ετήσιου κύκλου διαχείρισης της μετανάστευσης, η Επιτροπή έκρινε ότι η Ελλάδα και η Κύπρος βρίσκονται υπό μεταναστευτική πίεση λόγω του επιπέδου αφίξεων που κατέγραψαν το προηγούμενο διάστημα.
Παράλληλα, προβλέπονται σαφέστεροι κανόνες για τον καθορισμό του κράτους που είναι υπεύθυνο για την εξέταση μιας αίτησης ασύλου και ταχύτερες διαδικασίες μεταφοράς αιτούντων πίσω στο αρμόδιο κράτος-μέλος.
Υποδοχή, εργασία και θεμελιώδη δικαιώματα
Η Κομισιόν υπογραμμίζει ότι το νέο πλαίσιο δεν περιορίζεται μόνο στην αυστηροποίηση των ελέγχων και των επιστροφών.
Το Σύμφωνο προβλέπει κοινά ευρωπαϊκά πρότυπα υποδοχής, με στόχο αξιοπρεπείς συνθήκες φιλοξενίας σε όλα τα κράτη-μέλη, ταχύτερη πρόσβαση των αιτούντων άσυλο στην αγορά εργασίας ήδη μετά από έξι μήνες, δωρεάν νομική συμβουλευτική σε όλα τα στάδια της διαδικασίας ασύλου, καθώς και ειδικές εγγυήσεις για ανηλίκους και ευάλωτες ομάδες.
Παράλληλα, θεσπίζεται ανεξάρτητος μηχανισμός παρακολούθησης για τη διασφάλιση του σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων κατά τη διάρκεια του screening και των συνοριακών διαδικασιών ασύλου.
Ασφαλείς χώρες και ασφαλείς τρίτες χώρες
Το νέο σύστημα συμπληρώνεται από τον πρώτο ευρωπαϊκό κατάλογο ασφαλών χωρών καταγωγής, στον οποίο περιλαμβάνονται η Αίγυπτος, το Μαρόκο, η Τυνησία, η Ινδία, το Μπανγκλαντές, η Κολομβία, το Κόσοβο και οι υποψήφιες προς ένταξη χώρες, πλην της Ουκρανίας λόγω του ρωσικού επιθετικού πολέμου.
Οι αιτήσεις ασύλου από υπηκόους αυτών των χωρών θα μπορούν να εξετάζονται μέσω ταχύτερων διαδικασιών.
Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση αναθεώρησε τους κανόνες για τις ασφαλείς τρίτες χώρες, διευρύνοντας τις δυνατότητες εφαρμογής της σχετικής έννοιας στο πλαίσιο των διαδικασιών ασύλου και επιστροφών.
Κρίσεις και εργαλειοποίηση μεταναστών
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στις νέες διατάξεις για καταστάσεις κρίσης και εργαλειοποίησης μεταναστών.
Για πρώτη φορά η ευρωπαϊκή νομοθεσία ορίζει ως εργαλειοποίηση την ενθάρρυνση ή διευκόλυνση μεταναστευτικών ροών από τρίτη χώρα ή εχθρικό μη κρατικό δρώντα με στόχο την αποσταθεροποίηση κράτους-μέλους ή της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Σε περιπτώσεις κρίσης ή εργαλειοποίησης, τα κράτη-μέλη θα μπορούν να εφαρμόζουν ειδικές διαδικασίες και αυξημένες ευελιξίες, συμπεριλαμβανομένης της παράτασης ορισμένων προθεσμιών -όπως η επέκταση της προθεσμίας καταγραφής των αιτήσεων από επτά ημέρες σε τέσσερις εβδομάδες και της συνοριακής διαδικασίας από 12 σε 18 εβδομάδες και της ευρύτερης χρήσης των συνοριακών διαδικασιών.
Οι κόμβοι επιστροφής και ο ελληνικός σχεδιασμός
Παράλληλα με την εφαρμογή του Συμφώνου, προχωρά και ο νέος Κανονισμός Επιστροφών, επί του οποίου το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο κατέληξαν σε πολιτική συμφωνία στις αρχές Ιουνίου. Ο κανονισμός, που συμπληρώνει το Σύμφωνο, ανοίγει τον δρόμο για τη δημιουργία «κόμβων επιστροφής» (return hubs) σε τρίτες χώρες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης και εισάγει την Ευρωπαϊκή Εντολή Επιστροφής για την ευχερέστερη αναγνώριση αποφάσεων απέλασης μεταξύ των κρατών-μελών.
Οι δομές αυτές προορίζονται να φιλοξενούν πρόσωπα των οποίων οι αιτήσεις ασύλου έχουν απορριφθεί τελεσίδικα και των οποίων η επιστροφή στις χώρες καταγωγής δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί άμεσα λόγω έλλειψης συνεργασίας ή καθυστερήσεων από τις αρμόδιες αρχές.
Η Ελλάδα συμμετέχει ενεργά στην πρωτοβουλία μαζί με τη Γερμανία, τη Δανία, την Αυστρία και την Ολλανδία. Σύμφωνα με όσα έχει δηλώσει τις τελευταίες ημέρες ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου Θάνος Πλεύρης, βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη επαφές με τρίτες χώρες κυρίως στην Αφρική και την Ασία, με στόχο την υπογραφή των πρώτων συμφωνιών εντός του 2026 και την έναρξη λειτουργίας των πρώτων δομών από το 2027. Η ελληνική κυβέρνηση βρίσκεται ήδη σε διαπραγματεύσεις με δύο αφρικανικά κράτη.
Η εφαρμογή θα γίνει σταδιακά
Παρά την επίσημη έναρξη εφαρμογής του Συμφώνου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει ότι η πλήρης ανάπτυξη του νέου συστήματος θα απαιτήσει σημαντική νομική και επιχειρησιακή δουλειά τα επόμενα χρόνια.
Στην τελευταία έκθεση προόδου, που δημοσιεύθηκε στις 8 Μαΐου, η Κομισιόν διαπίστωνε σημαντική πρόοδο κατά τη διετή μεταβατική περίοδο, αλλά σημείωνε ότι η ετοιμότητα παραμένει ανομοιογενής μεταξύ των κρατών-μελών. Αρκετές χώρες εξακολουθούν να προσαρμόζουν τις υποδομές τους, τα πληροφοριακά συστήματα και τις διαδικασίες τους, ενώ απαιτείται περαιτέρω ανάπτυξη του νέου Eurodac και των εγκαταστάσεων που θα υποστηρίξουν τις διαδικασίες ελέγχου και ασύλου στα εξωτερικά σύνορα. Για τη στήριξη της μετάβασης, η Κομισιόν έχει κινητοποιήσει 3 δισ. ευρώ.
Με άλλα λόγια, η 12η Ιουνίου σηματοδοτεί την επίσημη έναρξη του νέου ευρωπαϊκού συστήματος ασύλου και μετανάστευσης, αλλά όχι την ολοκλήρωσή του. Η πραγματική δοκιμασία ξεκινά τώρα, καθώς τα κράτη-μέλη καλούνται να εφαρμόσουν στην πράξη μία από τις πιο φιλόδοξες και για αρκετούς αμφιλεγόμενες μεταρρυθμίσεις της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής των τελευταίων ετών.
