Ένα σπάνιο εύρημα έκανε το διαστημόπλοιο Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) της NASA, εντοπίζοντας έναν ολοκαίνουργιο κρατήρα στη στραμμένη προς τη Γη πλευρά της Σελήνης. Βρίσκεται περίπου 330 χιλιόμετρα από την άκρη της Mare Crisium, της γνωστής Θάλασσας των Κρίσεων, και δημιουργήθηκε από μια ισχυρή πρόσκρουση.
Ο νέος κρατήρας, που ονομάστηκε McGetchin, έχει διάμετρο περίπου 222 μέτρα, δηλαδή όσο περίπου δύο γήπεδα αμερικανικού ποδοσφαίρου. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι δημιουργήθηκε την άνοιξη του 2024, όταν ένα μεγάλο διαστημικό σώμα, γνωστό ως bolide, χτύπησε τη σεληνιακή επιφάνεια. Παρότι η πρόσκρουση έγινε τότε, ο κρατήρας εντοπίστηκε σε εικόνες του LRO μόλις στα τέλη του 2025.
Η ανακάλυψη παρουσιάζεται σε δύο μελέτες που δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Science Advances και δίνει στους επιστήμονες μια σπάνια ευκαιρία να δουν σχεδόν «από την αρχή» τι προκαλεί μια τόσο ισχυρή πρόσκρουση στη Σελήνη.
«Θα αποτελέσει έναν πραγματικό θησαυρό για τη γεωλογία», δήλωσε ο Erik Asphaug, καθηγητής Πλανητικών Επιστημών στο Lunar and Planetary Laboratory του Πανεπιστημίου της Αριζόνα. Όπως εξήγησε, η συγκεκριμένη πρόσκρουση μπορεί να βοηθήσει τους επιστήμονες να καταλάβουν καλύτερα τι συμβαίνει όταν ένα αντικείμενο χτυπά τη Σελήνη με αρκετή δύναμη ώστε να ανασκάψει υλικό από βαθύτερα στρώματα.
Ο McGetchin είναι ο μεγαλύτερος νέος κρατήρας που έχει εντοπιστεί από την κάμερα του LRO από τότε που το διαστημόπλοιο τέθηκε σε τροχιά γύρω από τη Σελήνη, το 2009. Ο προηγούμενος μεγαλύτερος νέος κρατήρας που είχε εντοπιστεί από τη συγκεκριμένη κάμερα είχε διάμετρο μόλις περίπου 70 μέτρα.
Ο Timothy Glotch, καθηγητής και πρόεδρος του Τμήματος Γεωεπιστημών στο Stony Brook University της Νέας Υόρκης, εκτιμά ότι κατά μέσο όρο δημιουργείται στη Σελήνη ένας κρατήρας αυτού του μεγέθους περίπου κάθε 132 χρόνια. Δεν μπορεί όμως να προσδιοριστεί πότε δημιουργήθηκε ο προηγούμενος αντίστοιχου μεγέθους, καθώς το LRO παρακολουθεί συνεχώς τη σεληνιακή επιφάνεια μόνο από το 2009.
Τα υλικά εκτοξεύτηκαν σε τεράστια απόσταση
Η πρόσκρουση δεν επηρέασε μόνο το σημείο όπου δημιουργήθηκε ο κρατήρας. Οι εικόνες δείχνουν ότι τα υλικά που εκτοξεύτηκαν από την πρόσκρουση απλώνονται πιθανότατα σε απόσταση εκατοντάδων φορές μεγαλύτερη από την ακτίνα του ίδιου του κρατήρα.
Το στοιχείο αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τις μελλοντικές αποστολές στη Σελήνη. Όπως εξηγεί ο Glotch, οι επιστήμονες θα πρέπει να υπολογίζουν καλύτερα τον κίνδυνο από τέτοια υλικά όταν σχεδιάζουν εγκαταστάσεις, εξοπλισμό και υποδομές που θα παραμείνουν για μεγάλο χρονικό διάστημα στην επιφάνεια της Σελήνης.
Τα υλικά που εκτοξεύονται από μια ισχυρή πρόσκρουση μπορούν να ταξιδέψουν με πολύ μεγάλες ταχύτητες και να προκαλέσουν ζημιές σε εξοπλισμό ή ακόμη και σε μελλοντικά σεληνιακά καταλύματα.
Η περιοχή γύρω από τον κρατήρα είναι πολύ πιο κρύα τη νύχτα
Ένα ακόμη στοιχείο που εντυπωσίασε τους επιστήμονες προέκυψε από το θερμικό όργανο Diviner του LRO. Οι μετρήσεις έδειξαν ότι μια περιοχή περίπου 6,4 χιλιομέτρων γύρω από τον κρατήρα είναι τη νύχτα περίπου 9 βαθμούς Κελσίου ψυχρότερη από την περιοχή που την περιβάλλει.
Αυτό δεν είναι τυχαίο. Όπως έχουν δείξει οι παρατηρήσεις του LRO, οι νέοι κρατήρες με διάμετρο μεγαλύτερη από περίπου 30 μέτρα συνοδεύονται από μια περιοχή υλικών γύρω τους που παραμένει πιο κρύα τη νύχτα.
Η εξήγηση βρίσκεται στον σεληνιακό ρεγόλιθο, το λεπτό στρώμα σκόνης, μικρών πετρωμάτων και θραυσμάτων που καλύπτει ολόκληρη τη Σελήνη. Η πρόσκρουση διαταράσσει αυτό το επιφανειακό στρώμα και το κάνει πιο χαλαρό, αλλάζοντας τον τρόπο με τον οποίο συγκρατεί και απελευθερώνει θερμότητα.
Στην περίπτωση του McGetchin, το «ψυχρό σημείο» έχει διάμετρο περίπου 7 χιλιομέτρων. Αυτό σημαίνει ότι η επίδραση της πρόσκρουσης στον ρεγόλιθο ήταν πολύ μεγαλύτερη από τον ίδιο τον κρατήρα.
Οι επιστήμονες γνωρίζουν εδώ και δεκαετίες ότι τέτοιες ψυχρές περιοχές μπορούν να αποκαλύψουν πληροφορίες για τις προσκρούσεις στη Σελήνη. Στην αποστολή Apollo 16, οι αστροναύτες προσεληνώθηκαν σε μια τέτοια περιοχή, που συνδεόταν με τον κρατήρα South Ray. Οι πατημασιές τους εκεί ήταν βαθύτερες από ό,τι σε άλλες περιοχές.
Αυτό έδειξε ότι ο ρεγόλιθος είχε γίνει πιο χαλαρός εξαιτίας της πρόσκρουσης που δημιούργησε τον κρατήρα.
Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτά τα ψυχρά σημεία δεν παραμένουν για πάντα. Μπορούν να εξαφανιστούν σταδιακά σε χρονικό διάστημα που φτάνει ακόμη και τα δύο εκατομμύρια χρόνια. Για τον λόγο αυτό οι επιστήμονες μπορούν να τα χρησιμοποιούν ως ένα είδος «χρονοδείκτη» για τους νεότερους κρατήρες της Σελήνης.
Τα στοιχεία αυτά βοηθούν στην έρευνα για το πόσο παχύ είναι το στρώμα του σεληνιακού εδάφους, για το πόσο συχνά δημιουργούνται νέοι κρατήρες και ακόμη για τον εντοπισμό πιθανών σημείων από τα οποία προέρχονται σεληνιακοί μετεωρίτες που έχουν φτάσει στη Γη.
Η Mare Crisium και η σημασία ενός νέου κρατήρα
Ο κρατήρας McGetchin βρίσκεται κοντά στη Mare Crisium, μια τεράστια και αρχαία λεκάνη πρόσκρουσης με διάμετρο περίπου 560 χιλιομέτρων, η οποία αργότερα γέμισε με λάβα.
Η Mare Crisium είναι μία από τις μεγάλες σκοτεινές περιοχές της Σελήνης που μπορούν να φανούν ακόμη και με γυμνό μάτι από τη Γη. Οι πρώτοι αστρονόμοι πίστευαν λανθασμένα ότι αυτές οι σκοτεινές περιοχές ήταν θάλασσες και γι’ αυτό τις ονόμασαν maria, από τη λατινική λέξη για τις θάλασσες.
Ένα νέο διαστημόπλοιο θα μπορούσε να δει ακόμη περισσότερα
Το LRO συνεχίζει να προσφέρει στους επιστήμονες πολύτιμα δεδομένα, όμως κάποια στιγμή θα εξαντλήσει τα καύσιμά του. Ο Glotch θεωρεί ότι η NASA θα χρειαστεί έναν νέο, πιο προηγμένο δορυφόρο για να συνεχίσει την παρακολούθηση της Σελήνης.
Ένα τέτοιο διαστημόπλοιο θα μπορούσε να φωτογραφίζει και να μελετά την επιφάνεια με πολύ μεγαλύτερη λεπτομέρεια από αυτή που είναι σήμερα διαθέσιμη.
Ο Asphaug θεωρεί ότι ο νέος κρατήρας θα μπορούσε να αποτελέσει έναν εξαιρετικό στόχο για μια σχετικά οικονομική αποστολή που θα επικεντρωνόταν στη βασική μελέτη της Σελήνης. Η θέση του στη στραμμένη προς τη Γη πλευρά του φεγγαριού θα έκανε σχετικά εύκολη την επικοινωνία με τη Γη και τη μετάδοση μεγάλου όγκου δεδομένων.
Μια αποστολή στον κρατήρα θα μπορούσε να δώσει απαντήσεις σε ένα σημαντικό ερώτημα: αν η πρόσκρουση δημιούργησε λιωμένο σεληνιακό υλικό και, αν πράγματι συνέβη αυτό, πόσο παχύ ήταν. Οι επιστήμονες θα μπορούσαν επίσης να διαπιστώσουν αν το υλικό παρέμεινε συγκεντρωμένο μέσα στον κρατήρα ή αν απλώθηκε σε πολύ μεγαλύτερη περιοχή.
Η πρόσκρουση μπορεί να λειτουργήσει σαν «σεισμογράφος»
Τα δεδομένα του Diviner προσφέρουν ακόμη μία δυνατότητα. Σύμφωνα με τον Asphaug, οι επιστήμονες μπορούν να καταλάβουν έμμεσα πόσο ισχυρά ήταν τα κύματα που δημιουργήθηκαν από την πρόσκρουση, εξετάζοντας τον τρόπο με τον οποίο αυτά «ανακάτεψαν» και χαλάρωσαν τον σεληνιακό ρεγόλιθο σε βάθος αρκετών εκατοστών ή και περισσότερο.
Με απλά λόγια, η περιοχή γύρω από τον κρατήρα λειτουργεί σαν ένα αποτύπωμα της δύναμης της πρόσκρουσης. Μελετώντας πόσο μακριά και πόσο βαθιά επηρεάστηκε το έδαφος, οι επιστήμονες μπορούν να καταλάβουν καλύτερα πώς μεταφέρεται η ενέργεια μιας πρόσκρουσης στη σεληνιακή επιφάνεια.
Τα στοιχεία αυτά θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για πολλά χρόνια από τους επιστήμονες που προσπαθούν να κατανοήσουν καλύτερα τις επιπτώσεις των προσκρούσεων στη Σελήνη.
«Κρίμα που δεν υπήρχε σεισμολογικό δίκτυο»
Υπάρχει όμως ένα σημαντικό στοιχείο που λείπει από την ανακάλυψη. Τα σεισμόμετρα που είχαν εγκατασταθεί στη Σελήνη από τις αποστολές Apollo σταμάτησαν να λειτουργούν στα τέλη της δεκαετίας του 1970.
Από τότε, η ιδέα ενός νέου παγκόσμιου σεισμολογικού δικτύου στη Σελήνη βρίσκεται εδώ και δεκαετίες στο τραπέζι, χωρίς να έχει ακόμη υλοποιηθεί.
«Είναι κρίμα που δεν υπήρχε σεισμολογικό δίκτυο σε λειτουργία τη στιγμή που σχηματίστηκε αυτός ο κρατήρας», δήλωσε ο Asphaug.
Μια σεισμική καταγραφή μιας πρόσκρουσης αυτού του μεγέθους θα είχε, σύμφωνα με τον ίδιο, τεράστια επιστημονική αξία, καθώς θα μπορούσε να προσφέρει σημαντικά στοιχεία για το εσωτερικό και τα βαθύτερα στρώματα της Σελήνης.
Με πληροφορίες από: Universetoday / Erik Asphaug / Timothy Glotch / Science Advances paper / Science Advances paper / NASA release
