Γράφει ο Στάθης Κυριακίδης, Υποναύαρχος (εα), Μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Strategy International και Σύμβουλος Στρατηγικής της Focal Point Cyber Defence.
*
Η 81η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών δεν θα περάσει στην ιστορία για την επίτευξη κάποιας μεγάλης συμφωνίας ή για μια θεαματική αποκλιμάκωση των σύγχρονων πολεμικών συγκρούσεων. Άλλωστε, και το θέμα που επελέγη ήταν εξ’ αρχής μια πολιτική πρόκληση: «Αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, διαχείριση του μετασχηματισμού και ένας ΟΗΕ που μπορεί να παράγει αποτελέσματα για όλους» (‘Restoring trust, managing transformation: a United Nations that delivers for all’). Η επιλογή δεν ήταν τυχαία. Ο Πρόεδρος της 81ης Συνόδου έθεσε ευθέως και εξ’ αρχής το ερώτημα εάν ο ΟΗΕ όντως λειτουργεί στις μέρες μας. Και όσα ακολούθησαν στη Νέα Υόρκη έδειξαν ότι η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στο θεσμό είναι δυσκολότερη από ποτέ. Οι ομιλίες ήταν «παράλληλοι μονόλογοι», στους οποίους οι ηγέτες μιλούσαν για τις ίδιες κρίσεις μέσα από εντελώς διαφορετικές οπτικές, απευθυνόμενοι – σχεδόν αποκλειστικά – στο εσωτερικό τους ακροατήριο.
Ο Πρόεδρος Τραμπ απευθύνθηκε στην ολομέλεια έχοντας κατά νου όχι (μόνο) τη διεθνή σκηνή αλλά (κυρίως) τις αμερικανικές ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου. Συναφώς, το μήνυμά του ήταν η προβολή της αμερικανικής ισχύος προς τα έξω και η εικόνα της στιβαρής ηγεσίας προς το εσωτερικό. Για το Ιράν επέλεξε σκληρή ρητορική, αφήνοντας όμως ανοιχτό το ενδεχόμενο συμφωνίας. Για την Ουκρανία παρουσίασε τον εαυτό του ως τον ηγέτη που μπορεί να οδηγήσει σε διαπραγμάτευση, χωρίς ωστόσο να διαφαίνεται κάποιο κοινά αποδεκτό, αλλά και βιώσιμο σχέδιο, για τον τερματισμό του πολέμου.
Στην αντίπερα όχθη, ο Πρόεδρος Πεζεσιάν, επανέλαβε ότι το Ιράν δεν πρόκειται να υποκύψει σε οποιαδήποτε πίεση, αλλά απέφυγε να κλείσει την πόρτα της διπλωματίας. Έτσι, το μεγάλο ενδιαφέρον εστιάστηκε στις διμερείς επαφές, μέσω Κατάρ, στο περιθώριο της Συνόδου. Αυτή η διπλή διάσταση, αφενός πίεση και αφετέρου διαπραγμάτευση, θα χαρακτηρίζει και την επόμενη περίοδο, ιδιαίτερα όσο το Ιράν θα αντέχει στην ασφυκτική οικονομική πίεση και η ασφάλεια των θαλάσσιων οδών της Αραβικής Χερσονήσου (Ορμουζ και Μπαμπ-αλ-Μανταμπ) θα επηρεάζουν ευθέως την παγκόσμια αγορά ενέργειας.
Στο ουκρανικό, ο Σεργκέι Λαβρόφ επανέλαβε τη ρωσική αδιαλλαξία, που δεν δικαιολογείται από την κατάσταση στο πεδίο, αποδίδοντας στις δυτικές κυβερνήσεις την ευθύνη για τη συνέχιση της σύγκρουσης και παρουσιάζοντας τις απαιτήσεις της Μόσχας ως προϋπόθεση για την οποιαδήποτε ειρηνευτική διαδικασία. Ωστόσο, οι παράλληλες διπλωματικές επαφές στη Νέα Υόρκη έδειξαν ότι, ακόμη και εάν μια συνολική ειρήνη παραμένει μακριά, υπάρχουν (έστω και περιορισμένα) περιθώρια για επιμέρους συμφωνίες. Η εκατέρωθεν αποφυγή προσβολών των ενεργειακών υποδομών και η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στον Εύξεινο Πόντο, αποτελούν περισσότερο διαχειρίσιμα πεδία, από την προσπάθεια επίλυσης των εδαφικών ζητημάτων.
Για την Ανατολική Μεσόγειο, οι ομιλίες ανέδειξαν για άλλη μία φορά πόσο διαφορετική είναι η ανάγνωση της ίδιας περιοχής από τους πρωταγωνιστές της. Ο Πρόεδρος Ερντογάν έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην Παλαιστίνη, στη Γάζα, στη μεταρρύθμιση της διεθνούς τάξης και στην ανάγκη μεγαλύτερου ρόλου χωρών που θεωρεί ότι δεν εκπροσωπούνται επαρκώς στο σημερινό παγκόσμιο σύστημα. Οι χαμηλότεροι από πέρυσι τόνοι, αναφορικά με την Ελλάδα, ασφαλώς και δεν υποδηλώνουν αλλαγή στρατηγικής. Είναι σαφές ότι η Άγκυρα επιδιώκει να διατηρεί ανοικτούς διπλωματικούς διαύλους, λόγω του έντονου στρατηγικού ανταγωνισμού με το Ισραήλ για την πρωτοκαθεδρία στην Μέση Ανατολή.
Ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης χρησιμοποίησε ακριβώς το λεξιλόγιο του Διεθνούς Δικαίου, για να επαναφέρει το Κυπριακό στη σωστή του βάση, επισημαίνοντας την αντίφαση ανάμεσα στις διακηρύξεις της Τουρκίας και στη συνεχιζόμενη κατοχή τμήματος ενός κράτους-μέλους του ΟΗΕ. Παράλληλα, επιδίωξε να αναζωογονήσει τη διαδικασία για το κυπριακό, υπό την αιγίδα του Γενικού Γραμματέα. Ο Έλληνας Πρωθυπουργός παρουσίασε την Ελλάδα ως δύναμη σταθερότητας και ως κόμβο μεταξύ Ευρώπης, Ανατολικής Μεσογείου και Μέσης Ανατολής, συνδέοντας την εξωτερική πολιτική της χώρας με το Διεθνές Δίκαιο, την ενεργειακή και μεταφορική συνδεσιμότητα και τις περιφερειακές συνεργασίες. Σε αυτό το πλαίσιο, το Κυπριακό, τα ελληνοτουρκικά και οι νέοι ενεργειακοί διάδρομοι αποτελούν τμήματα της ίδιας γεωπολιτικής εξίσωσης.
Ο Πρόεδρος Αλ Σααρα παρουσίασε μια νέα Συρία, περισσότερο ως εικονική πραγματικότητα, τονίζοντας ότι η μεταπολεμική ανασυγκρότηση της χώρας δεν μπορεί να συνδυαστεί με νέα μόνιμα τετελεσμένα στο έδαφος. Η κριτική προς τις ισραηλινές επιχειρήσεις και η απαίτηση σεβασμού της συριακής εδαφικής ακεραιότητας, δείχνουν ότι η Συρία επιστρέφει στη διπλωματική σκηνή, αλλά με ένα εξαιρετικά εύθραυστο εσωτερικό και περιφερειακό περιβάλλον. Βέβαια, ανάλογη κριτική δεν άσκησε και στην Τουρκία, που κατέχει το 4% του βόρειου και βορειοδυτικού τμήματος του συριακού εδάφους…
Ο Πρωθυπουργός του Ισραήλ αντίθετα, προσήλθε σε μια «εχθρική» Γενική Συνέλευση με έντονη ρητορική και το βλέμμα στραμμένο στις επικείμενες εκλογές στην Κνσετ (27 Οκτ). Συνεπώς, η ομιλία του είχε (και) προεκλογικό χαρακτήρα, υπερασπιζόμενος τις στρατιωτικές του επιλογές, και προβάλλοντας την εθνική ασφάλεια ως το κυρίαρχο ζήτημα. Η σφοδρή επίθεση στον Τούρκο Πρόεδρο και η αναφορές σε Ελλάδα, Κύπρο, κουρδικό, γενοκτονία των Αρμενίων, και θέματα δημοκρατίας στο εσωτερικό της Τουρκίας, εντάσσεται στο πλαίσιο της στρατηγικής διελκυστίνδας μεταξύ των δύο χωρών, ενώ η ένταση που συνόδευσε την παρουσία του και οι επιδεικτικές αποχωρήσεις, είναι ασφαλώς απόρροια της διεθνούς διαφωνίας για την ισραηλινή πολιτική, παρά το γεγονός ότι τα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας, καθώς και η μεγάλη πλειοψηφία των ευρωπαϊκών χωρών παρέμειναν στην αίθουσα (συνολικά 77 απουσίες στα 193 κράτη).
Ένας διαφορετικός «παράλληλος μονόλογος» ήρθε από την Κίνα. Τη χώρα δεν εκπροσώπησε ο Πρόεδρος Σι, αλλά ο Αντιπρόεδρος Χαν, ο οποίος υπογράμμισε ότι το μεταπολεμικό διεθνές σύστημα και το διεθνές δίκαιο πρέπει να διατηρηθούν, και ότι οι διεθνείς διαφορές πρέπει να επιλύονται μέσω διαλόγου και όχι μέσω στρατιωτικών ενεργειών. Η κινεζική παρέμβαση είχε όμως και μια άλλη διάσταση, μια και το Πεκίνο θέλει να εμφανίζεται όχι απλώς ως μεγάλη δύναμη, αλλά ως ο κύριος εκφραστής μιας διαφορετικής εκδοχής πολυπολικότητας, ιδιαίτερα ελκυστικής για χώρες του Παγκόσμιου Νότου. Υπ’ αυτή την έννοια, η κινεζική τοποθέτηση απαντούσε άμεσα και στο φετινό θέμα της Συνόδου, δεδομένου ότι το Πεκίνο επιδιώκει να παρουσιάσει την «αποκατάσταση της εμπιστοσύνης» όχι ως επιστροφή σε μια δυτικά καθοδηγούμενη τάξη, αλλά ως διεύρυνση της συμμετοχής των αναδυόμενων δυνάμεων στη διεθνή διακυβέρνηση.
Παράλληλα, ιδιαίτερη σημασία σε επίπεδο (τουλάχιστον) συμβολισμού είχε και η διμερής συνάντηση Τραμπ – Σι, η οποία όμως πρέπει να διαχωρίζεται απολύτως από τη Γενική Συνέλευση, μια και επρόκειτο για επίσημη επίσκεψη του Κινέζου Προέδρου στον Αμερικανό ομόλογό του. Η χρονική σύμπτωση την έκανε αναπόφευκτα μέρος της ίδιας διεθνούς πολιτικής εβδομάδας, όχι όμως και μέρος των εργασιών του ΟΗΕ. Η ουσία της συνάντησης ήταν περισσότερο η διαχείριση του ανταγωνισμού, σε μια προσπάθεια σταθεροποίησης των οικονομικών σχέσεων, οι περιορισμένες εμπορικές διευθετήσεις, η συνέχιση του διαλόγου για την τεχνολογία και την τεχνητή νοημοσύνη και, κυρίως, η αποφυγή μετατροπής του στρατηγικού ανταγωνισμού σε ανεξέλεγκτη σύγκρουση («παγίδα του Θουκυδίδη»).
Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η βασική αντίφαση της 81ης Γενικής Συνέλευσης. Οι ομιλίες έδειξαν ότι δεν υπάρχει κοινή αντίληψη για το τι σημαίνει «διεθνής τάξη», «Διεθνές Δίκαιο», «ασφάλεια» ή ακόμη και «πολυμέρεια» και συνεπώς δεν είναι εφικτή η αποκατάσταση εμπιστοσύνης στο θεσμικό ρόλο και την αποστολή του ΟΗΕ. Οι ηγέτες θα συνεχίσουν να προσέρχονται στις Γενικές Συνελεύσεις, επειδή κανένας άλλος θεσμός δεν προσφέρει ανάλογη παγκόσμια νομιμοποίηση, αλλά ολοένα και περισσότερη πραγματική διπλωματία θα γίνεται σε μικρότερα σχήματα, σε επιμέρους συνομιλίες μέσω διαμεσολαβητών και σε απευθείας συναντήσεις.
Με το πέρας των εργασιών της Γενικής Συνέλευσης διαφαίνεται ότι στο Ιράν θα συνεχιστεί η ταυτόχρονη χρήση πίεσης και διαπραγμάτευσης, καθώς ούτε η Ουάσιγκτον ούτε η Τεχεράνη φαίνεται να επιλέγουν μια ανεξέλεγκτη κλιμάκωση. Στην Ουκρανία μια συνολική κατάπαυση του πυρός που θα οδηγήσει σε διαπραγματεύσεις δεν φαίνεται ώριμη, αλλά επιμέρους «λειτουργικές» συμφωνίες μπορούν να αποτελέσουν τη βάση για περαιτέρω αποκλιμάκωση. Τέλος, στην Ανατολική Μεσόγειο η οποιαδήποτε περιστασιακή ηρεμία δεν πρέπει να συγχέεται με ουσιαστική επίλυση των διαφορών μια και είναι πολλά τα ενεργά μέτωπα. Συνεπώς, η 81η Γενική Συνέλευση δεν έδωσε λύσεις, όπως άλλωστε αναμενόταν. Κατέδειξε όμως, ότι σ’ έναν κόσμο όπου οι ηγέτες συχνά μιλούν ο ένας δίπλα στον άλλον, αλλά όχι ο ένας με τον άλλον, ο ΟΗΕ εξακολουθεί να έχει προστιθέμενη αξία ακριβώς επειδή προσφέρει το πλαίσιο όπου, πίσω από τους «παράλληλους μονολόγους», μπορεί να γίνεται και συζήτηση επί της ουσίας.
