Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια βαθιά δημογραφική αλλαγή, καθώς οι γεννήσεις μειώνονται, το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται και ο πληθυσμός γερνά. Όπως επισήμανε πρόσφατα σε άρθρο της η Ευρωπαία Επίτροπος για τη Μεσόγειο, Ντουμπράβκα Σούιτσα, ο αριθμός των γεννήσεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση υποχώρησε από 6,8 εκατομμύρια το 1964 σε μόλις 3,5 εκατομμύρια το 2024.
Στην Ελλάδα, τα στοιχεία είναι ακόμη πιο ανησυχητικά. Σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, το 2024 καταγράφηκαν μόλις 68.467 γεννήσεις, μειωμένες κατά 4,2% σε σχέση με τις 71.455 γεννήσεις του 2023. Την ίδια χρονιά σημειώθηκαν 126.916 θάνατοι. Οι θάνατοι ήταν, δηλαδή, σχεδόν διπλάσιοι από τις γεννήσεις, αποτυπώνοντας με τον πιο καθαρό τρόπο τη συνεχιζόμενη φυσική μείωση του πληθυσμού.
Η πραγματικότητα αυτή δεν προέκυψε ξαφνικά. Είναι αποτέλεσμα δεκαετιών κατά τις οποίες η δημιουργία οικογένειας έγινε οικονομικά δυσκολότερη, η κατοικία μετατράπηκε σε δυσεύρετο και ακριβό αγαθό, η εργασιακή επισφάλεια διευρύνθηκε και οι δημόσιες υπηρεσίες φροντίδας παρέμειναν ανεπαρκείς. Οι νέοι και οι νέες καθυστερούν να εγκαταλείψουν την οικογενειακή κατοικία, αδυνατούν να σχεδιάσουν με ασφάλεια το μέλλον τους και συχνά αναβάλλουν ή εγκαταλείπουν την απόφαση απόκτησης παιδιών.
Η χώρα μας δεν κατάφερε μέχρι σήμερα να εξασφαλίσει ένα σταθερό και αποτελεσματικό πλαίσιο αντιμετώπισης του ζητήματος. Το δημογραφικό απαιτεί συνδυασμένες παρεμβάσεις στη στέγαση, στην εργασία, στη φορολογία, στη φροντίδα, στην υγεία, στη μετανάστευση και στην ενεργό γήρανση.
Η Ελλάδα οφείλει να αξιοποιήσει ουσιαστικά την ευρωπαϊκή εργαλειοθήκη για το δημογραφικό, η οποία παρουσιάστηκε το 2023 και περιλαμβάνει πολιτικές για την απασχόληση, την αλληλεγγύη μεταξύ των γενεών και την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής. Ωστόσο, πολλές από αυτές τις κατευθύνσεις εξακολουθούν να παραμένουν μόνο στα χαρτιά.
Η ελληνική κυβέρνηση παρουσίασε το 2024 το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για το Δημογραφικό, με ορίζοντα το 2035, περισσότερες από 100 δράσεις, 20 στόχους και πέντε βασικούς άξονες. Η ανακοίνωση, όμως, ενός πολυετούς σχεδίου δεν συνιστά από μόνη της πολιτική επιτυχία.
Το πραγματικό ερώτημα είναι ποια μέτρα εφαρμόζονται, ποια διαθέτουν εξασφαλισμένη χρηματοδότηση, ποια συνοδεύονται από δεσμευτικά χρονοδιαγράμματα και ποιος μηχανισμός αξιολογεί την αποτελεσματικότητά τους. Οι εξαγγελίες για την προστασία της οικογένειας, την ισότητα, την αντιμετώπιση της φτώχειας και τη στήριξη των ευάλωτων ομάδων κινδυνεύουν να παραμείνουν κενό γράμμα, όταν οι πολιτικές υλοποιούνται αποσπασματικά, χωρίς επαρκές προσωπικό, σταθερούς πόρους και θεσμική συνέχεια.
Η Ελλάδα, αλλά και η Ευρώπη συνολικά, οφείλουν να αντιληφθούν ότι το δημογραφικό δεν αντιμετωπίζεται χωρίς ισχυρό κοινωνικό κράτος, μακροχρόνια διακομματική στρατηγική, συνεργασία με την Αυτοδιοίκηση, τους κοινωνικούς εταίρους και την κοινωνία των πολιτών, καθώς και συνεχή παρακολούθηση μέσω δημόσιων και μετρήσιμων δεικτών.
Υπάρχουν, άλλωστε, ευρωπαϊκά παραδείγματα που μπορούν να αξιοποιηθούν.
Η Σουηδία αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση ολοκληρωμένης οικογενειακής πολιτικής, καθώς δεν περιορίζεται σε επιδόματα, αλλά επενδύει συστηματικά στην ισότητα των φύλων, στη γονική άδεια και στις δημόσιες υπηρεσίες φροντίδας διασφαλίζοντας μετρήσιμα αποτελέσματα.
Οι γονείς δικαιούνται συνολικά 480 ημέρες γονικής άδειας για κάθε παιδί, ενώ ένα μέρος της είναι προσωπικό και μη μεταβιβάσιμο για κάθε γονέα. Παράλληλα, οι δήμοι είναι υποχρεωμένοι να εξασφαλίζουν θέσεις σε δομές προσχολικής αγωγής, ώστε να μη μένει κανένα παιδί εκτός του συστήματος.
Το μηνιαίο παιδικό επίδομα, γνωστό ως «Barnbidrag», αποτελεί καθολική, αυτόματη και αφορολόγητη ενίσχυση. Για κάθε παιδί καταβάλλονται 1.250 σουηδικές κορώνες τον μήνα (περίπου 130 ευρώ), χωρίς εισοδηματικά κριτήρια και χωρίς να απαιτείται αίτηση ή άλλη γραφειοκρατική διαδικασία. Η πληρωμή ξεκινά αυτόματα μετά τη γέννηση και συνεχίζεται έως την ηλικία των 16 ετών.
Παρότι και η Σουηδία αντιμετωπίζει τα τελευταία χρόνια μικρή υποχώρηση, η εμπειρία της αποδεικνύει ότι οι μόνιμες κοινωνικές υποδομές και η πραγματική στήριξη των εργαζόμενων γονέων είναι πολύ αποτελεσματικότερες από τις πρόσκαιρες παροχές και τις αποσπασματικές εξαγγελίες.
Επομένως, είναι σαφές ότι απαιτείται μια μακροχρόνια και συνεκτική δέσμη μέτρων και όχι απλώς ένα επίδομα γέννησης, προσωρινές οικονομικές ενισχύσεις ή επικοινωνιακές καμπάνιες. Κανένας νέος άνθρωπος δεν θα αποφασίσει να δημιουργήσει οικογένεια επειδή παρουσιάστηκε ακόμη ένα σχέδιο, ιδρύθηκε ένα νέο υπουργείο ή οργανώθηκε μια ελκυστική διαδικτυακή καμπάνια.
Θα το αποφασίσει μόνο όταν γνωρίζει ότι μπορεί να εξασφαλίσει αξιοπρεπή κατοικία, σταθερή εργασία, πρόσβαση σε υπηρεσίες φροντίδας και πραγματική ασφάλεια για το μέλλον.
