Γράφει ο Αντιστράτηγος ε.α. Κωνσταντίνος Αλεξάκης, Επίτιμος Διοικητής Διακλαδικής Διοίκησης Ειδικών Επιχειρήσεων (ΔΔΕΕ) – Διατελέσας Σύμβουλος Ειδικών Επιχειρήσεων του Διοικητή της Συμμαχικής Διακλαδικής Διοίκησης Νάπολης (COM JFC Naples) – M.A. in Strategic Security Studies, National Defense University (NDU–CISA), Washington DC
*
Ένας αγωγός στη Σαουδική Αραβία σταμάτησε να λειτουργεί και η Ευρώπη βρέθηκε να ψάχνει πετρέλαιο. Οι ΗΠΑ πολέμησαν το Ιράν και σήμερα ενισχύονται ως ενεργειακός προμηθευτής της Ευρώπης. Το πλήγμα στον Petroline, οι Χούθι και οι αμερικανικές ενεργειακές ροές δείχνουν γιατί άλλο είναι ποιος ωφελείται από μια κρίση και άλλο ποιος την προκάλεσε ή τη σχεδίασε.
Τι ακριβώς έγινε
Στις 10 Σεπτεμβρίου, μη επανδρωμένα αεροσκάφη χτύπησαν τους σταθμούς άντλησης του αγωγού Petroline στη Σαουδική Αραβία. Ο αγωγός σταμάτησε. Μήκους 1.200 χιλιομέτρων, κατασκευάστηκε τη δεκαετία του 1980 ακριβώς για να επιτρέπει στη Σαουδική Αραβία να εξάγει πετρέλαιο παρακάμπτοντας τα Στενά του Ορμούζ, τα οποία το Ιράν μπορεί να απειλήσει.
Με τον Ορμούζ ήδη σοβαρά περιορισμένο από τον πόλεμο, ο Petroline είχε γίνει η βασική χερσαία παράκαμψη που επέτρεπε στο Ριάντ να διοχετεύει εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως προς την Ερυθρά Θάλασσα. Όταν σταμάτησε, το λιμάνι του Γιανμπού, από όπου φορτώνουν τα τάνκερ, άδειασε μέσα σε λίγες μέρες. Η Aramco ειδοποίησε ευρωπαϊκά διυλιστήρια ότι τα φορτία τους για το τέλος Σεπτεμβρίου ακυρώνονται ή μετατίθενται για τον Νοέμβριο. Ο πολωνικός όμιλος Orlen, που παίρνει από τους Σαουδάραβες περίπου το σαράντα τοις εκατό του πετρελαίου που διυλίζει, βγήκε στην αγορά να αγοράσει ό,τι βρει: νορβηγικό, αμερικανικό, καζακικό.
Δεν πρόκειται για πολιτική απόφαση του Ριάντ να τιμωρήσει την Ευρώπη. Το πετρέλαιο υπάρχει· το πρόβλημα είναι ότι δεν μπορεί να διοχετευθεί στις ίδιες ποσότητες, από τις ίδιες διαδρομές και με το ίδιο κόστος. Για τον αγοραστή, όμως, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο.
Γιατί το πληρώνουμε στην αντλία
Όταν πολλά διυλιστήρια ψάχνουν ταυτόχρονα τα ίδια φορτία, η τιμή ανεβαίνει. Αυτό είναι το εύκολο μέρος. Το δύσκολο είναι τεχνικό και εξηγεί γιατί δεν λύνεται γρήγορα: πολλά σύνθετα ευρωπαϊκά διυλιστήρια είναι βελτιστοποιημένα για μεσαίες και βαρύτερες ποιότητες αργού της Μέσης Ανατολής. Το αμερικανικό σχιστολιθικό είναι συνήθως ελαφρύτερο. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί, αλλά η υποκατάσταση δεν είναι ένα απλό «ένα βαρέλι αντί ενός βαρελιού»: αλλάζουν οι αποδόσεις, τα προϊόντα και τελικά το κόστος.
Γι’ αυτό δεν μετρά μόνο η τιμή του βαρελιού. Μετρά και τι μπορείς να παράγεις από αυτό — πόσο ντίζελ και πόσο καύσιμο αεροσκαφών. Και το ντίζελ κινεί τα φορτηγά, τα τρακτέρ και τα πλοία που κουβαλούν όλα τα υπόλοιπα. Έτσι μια διακοπή σε έναν αγωγό χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά καταλήγει στο ράφι του σούπερ μάρκετ.
Ποιος χτυπά και ποιος ελέγχει ποιον
Δύο διαφορετικοί δρώντες, που συνήθως μπερδεύονται. Οι Χούθι της Υεμένης έχουν κηρύξει από τον Ιούλιο ναυτικό αποκλεισμό κατά της Σαουδικής Αραβίας και χτυπούν σαουδαραβικές πόλεις και ενεργειακές εγκαταστάσεις. Το πλήγμα στον Petroline όμως δεν ήρθε από την Υεμένη: τόσο το Ριάντ όσο και η κυβέρνηση της Βαγδάτης ανακοίνωσαν ότι τα drones εκτοξεύθηκαν από ιρακινό έδαφος. Ποιος ακριβώς τα έστειλε δεν έχει αποδειχθεί δημόσια, και καμία οργάνωση δεν ανέλαβε την ευθύνη.
Και στις δύο περιοχές δρουν ένοπλες ομάδες με δεσμούς με το Ιράν. Οι Χούθι αποτελούν αυτόνομο ένοπλο και πολιτικό δρώντα εδώ και χρόνια, με δικούς τους τοπικούς σκοπούς· τον αποκλεισμό τον κήρυξαν μόνοι τους. Έχουν λάβει σημαντική στρατιωτική και πολιτική υποστήριξη από την Τεχεράνη, αλλά αυτό δεν τεκμηριώνει επιχειρησιακό έλεγχο κάθε ενέργειάς τους.
Η διαφορά έχει πρακτική σημασία. Όποιος δεν διαθέτει πλήρη επιχειρησιακό έλεγχο δεν μπορεί και να εγγυηθεί την παύση της δράσης. Η Τεχεράνη μπορεί να ασκήσει επιρροή· δυσκολότερα όμως μπορεί να προσφέρει το σταμάτημα ως ελεγχόμενο αντάλλαγμα σε ένα τραπέζι διαπραγματεύσεων.
Τι κερδίζει και τι χάνει το Ιράν
Ένα μέρος του κόστους μετακυλίεται πράγματι σε άλλους. Αυτό δημιουργεί μόχλευση για την Τεχεράνη, αλλά δεν σημαίνει ότι η ίδια βγαίνει χωρίς κόστος. Παράλληλα δημιουργείται ένα πρόβλημα που δεν λύνεται μόνο με στρατιωτικά μέσα: όταν δεν ξέρεις με βεβαιότητα ποιος σε χτύπησε, δεν ξέρεις και σε ποιον θα ανταποδώσεις. Το Ριάντ ανακοίνωσε ότι για τον Petroline δεν θα προχωρήσει άμεσα σε αντίποινα, κατόπιν αιτήματος του Ιρακινού πρωθυπουργού. Ξέρει από πού ήρθαν τα drones, δεν ξέρει ποιος τα έστειλε, και δεν θέλει να αποσταθεροποιήσει μια τρίτη κυβέρνηση που ήδη στέκεται με δυσκολία.
Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά, που συνήθως δεν λέγεται. Η Σαουδική Αραβία, η οποία τα τελευταία χρόνια είχε επιδιώξει αποκλιμάκωση με την Τεχεράνη και μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία από την Ουάσιγκτον, ζήτησε τώρα αμερικανική στρατιωτική συνδρομή έναντι των Χούθι. Ευρωπαίοι αγοραστές, από την πλευρά τους, αναζητούν μεγαλύτερη ασφάλεια προμήθειας, και μέσω μακροχρόνιων δεσμεύσεων με αμερικανικούς προμηθευτές. Η πίεση, δηλαδή, ενισχύει τη σχετική σημασία των ΗΠΑ ως παρόχου ασφάλειας και ενέργειας — εξέλιξη που δεν εξυπηρετεί τη μακρόχρονη ιρανική επιδίωξη περιορισμού της αμερικανικής παρουσίας στην περιοχή.
Σχέδιο ή προσαρμογή;
Εδώ βρίσκεται το ερώτημα που απασχολεί περισσότερο, και αξίζει ευθεία απάντηση. Το γεγονός είναι αδιαμφισβήτητο: οι αμερικανικές ενεργειακές εξαγωγές προς την Ευρώπη αποκτούν μεγαλύτερο βάρος και η θέση των ΗΠΑ ως προμηθευτή ενισχύεται. Το ερώτημα είναι αν αυτό σχεδιάστηκε ή αν απλώς αξιοποιείται.
Τρία στοιχεία δυσκολεύουν την εκδοχή του σχεδίου. Πρώτον, η εξέλιξη της ίδιας της εκστρατείας κατά του Ιράν δείχνει ότι οι συνέπειες στις ενεργειακές ροές και η ικανότητα του Ιράν να μεταφέρει το κόστος στον Κόλπο υποτιμήθηκαν σημαντικά· μεταγενέστερες δημόσιες αποτιμήσεις μίλησαν ακριβώς για λανθασμένη εκτίμηση της ιρανικής ανθεκτικότητας. Δεύτερον, τα χτυπήματα πέφτουν σε στενό αμερικανικό σύμμαχο, ο οποίος ζητά συνδρομή, ενώ η Ουάσιγκτον διστάζει να την δώσει σε πλήρη κλίμακα από φόβο ευρύτερης κλιμάκωσης. Το κόστος το σηκώνει το Ριάντ, όχι ο ανταγωνιστής. Τρίτον, οι Χούθι διαθέτουν δικούς τους πολιτικούς και στρατιωτικούς σκοπούς, ενώ στην περίπτωση του Petroline ο επιχειρησιακός δράστης δεν έχει ακόμη ταυτοποιηθεί δημόσια. Τα διαθέσιμα στοιχεία, επομένως, δεν δείχνουν μία ενιαία ορατή αλυσίδα ελέγχου.
Με τα διαθέσιμα δημόσια στοιχεία, δεν προκύπτει ότι βλέπουμε την εκτέλεση ενός ενιαίου προϋπάρχοντος σχεδίου. Προκύπτει όμως κάτι εξίσου σημαντικό: διαφορετικοί δρώντες προσαρμόζονται στη νέα πραγματικότητα με πολύ διαφορετική ταχύτητα. Και εδώ βρίσκεται το κρίσιμο λάθος που πρέπει να αποφευχθεί — η σύγχυση του αποτελέσματος με την πρόθεση. Σε ένα σύνθετο σύστημα, κάποιος μπορεί να κερδίζει από μια εξέλιξη χωρίς να την έχει σχεδιάσει, και κάποιος άλλος μπορεί να την έχει προκαλέσει χωρίς να ελέγχει το τελικό της αποτέλεσμα.
Η διαφορά είναι πρακτική. Αν υπάρχει ενιαίος σχεδιασμός, μπορείς τουλάχιστον να αναζητήσεις κέντρο απόφασης, σκοπό και πιθανό αντάλλαγμα. Αν το αποτέλεσμα παράγεται από πολλούς σχετικά αυτόνομους δρώντες, δεν αρκεί μία συμφωνία για να σταματήσει ο μηχανισμός.
Η σειρά στην ουρά
Υπάρχει κάτι που αξίζει να παρακολουθείται περισσότερο από την τιμή και ελάχιστα συζητείται: η σειρά με την οποία ένας προμηθευτής μοιράζει όσα έχει, όταν δεν φτάνουν για όλους. Δεν είναι καθαρός γεωπολιτικός δείκτης — επηρεάζεται από συμβόλαια, μεταφορές και τεχνική συμβατότητα των ποιοτήτων. Σε περίοδο στενότητας όμως αποκαλύπτει πολλά: ποιος έχει εξασφαλισμένες ποσότητες, ποιος έχει εναλλακτικές, ποιος διαθέτει διαπραγματευτική ισχύ και ποιος αναγκάζεται να ανταγωνιστεί για το οριακό φορτίο στην αγορά της στιγμής. Μαζί με αυτό αξίζει να παρακολουθούνται λίγοι απλοί δείκτες: ημέρες αποθεμάτων ανά καύσιμο, πραγματική χωρητικότητα των εναλλακτικών διαδρομών και χρόνος αποκατάστασης κρίσιμων υποδομών.
Η ανθεκτικότητα, τελικά, δεν είναι να μην πλήττεσαι. Είναι να εξακολουθείς να έχεις επιλογές όταν πλήττεσαι.
Τι σημαίνει για την Ελλάδα
Δύο πράγματα, που πρέπει να τα σκέφτεται κανείς μαζί. Το πρώτο είναι ευκαιρία: όταν οι συνηθισμένοι δρόμοι κλείνουν, η αξία μιας χώρας που προσφέρει εναλλακτική διαδρομή ανεβαίνει — λιμάνια, σταθμοί υγροποιημένου αερίου, διασυνδέσεις προς τα Βαλκάνια. Το δεύτερο είναι η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος: όσο αυξάνεται αυτή η αξία, αυξάνονται αντίστοιχα και οι απαιτήσεις προστασίας των υποδομών.
Τα πρόσφατα πλήγματα στη Σαουδική Αραβία δείχνουν επίσης ότι η απειλή για κρίσιμες υποδομές μπορεί να προέρχεται από μέσα χαμηλού κόστους και από δρώντες των οποίων η απόδοση ευθύνης είναι δύσκολη. Η προστασία των υποδομών και τα αποθέματα παύουν έτσι να είναι τεχνικά ζητήματα μιας υπηρεσίας. Γίνονται ζητήματα εθνικής ασφάλειας.
Σε έναν κόσμο όπου μια χούφτα φθηνά μη επανδρωμένα μέσα μπορούν να διαταράξουν ενεργειακές ροές και να πιέσουν τις τιμές σε ολόκληρη ήπειρο, ο λογαριασμός καταλήγει συχνά σε αυτούς που έχουν τη μικρότερη δυνατότητα να αποτρέψουν την κρίση και το μικρότερο περιθώριο να επηρεάσουν την έκβασή της. Αυτό δεν είναι μόνο ενεργειακό πρόβλημα. Είναι το ερώτημα πόσο νωρίς καταλαβαίνει κανείς ότι πληρώνει ήδη για έναν πόλεμο που δεν διάλεξε.
