Πενήντα χιλιάδες ψυχές σε απόγνωση, στοιβαγμένες στα συρματοπλέγματα της Θέουτα αυτόν τον Αύγουστο, δεν είναι απλώς ένας τραγικός αριθμός. Είναι το ταμείο μιας ηπείρου που εθελοτυφλεί. Η δοκιμασία αυτή δεν είναι ισπανική. Είναι βαθιά ευρωπαϊκή. Τα σύνορα της Θέουτα δεν χωρίζουν απλώς δύο χώρες. Είναι η γραμμή άμυνας 450 εκατομμυρίων πολιτών της Σένγκεν. Η Ευρώπη δεν δύναται να είναι πλέον παρατηρητής εξελίξεων, πληρώνοντας το τίμημα της θεσμική της αδυναμίας.
Μια απόφαση, ένα ντόμινο: Πώς η Ισπανία δοκίμασε τις αντοχές της Σένγκεν
Τα θλιβερά εσταντανέ που αντικρίσαμε όλη στην Θέουτα σίγουρα δεν έσκασαν σαν κεραυνός εν αιθρία. Είναι το αποκύημα μιας επικίνδυνης κυβερνητικής επιλογής. Όταν η Μαδρίτη επιλέγει την χαλάρωση του πλαισίου με νομοθετικές ρυθμίσεις για τρίμηνες παραμονές και αυτοματισμούς νομιμοποίησης, στέλνει αναμφίβολα το λάθος μήνυμα στα κυκλώματα που εμπορεύονται την ελπίδα στις ακτές τις αφρικανικής ηπείρου. Η πρωτοβουλία αυτή, ανεξάρτητα από τις πραγματικές προθέσεις της Μαδρίτης, λειτούργησε ως πολιτικός επιταχυντής σε μια ήδη εύθραυστη κατάσταση.
Η αντίδραση όμως δεν άργησε να έρθει. Η Ιταλία υιοθέτησε σκληρή γραμμή, ενώ η στήριξη που βρήκε από σειρά ευρωπαϊκών κυβερνήσεων ανέδειξε μια βαθύτερη πραγματικότητα. Ολοένα και περισσότερα κράτη-μέλη δεν είναι διατεθειμένα να αποδεχθούν ότι οι μονομερείς επιλογές μιας χώρας στα εξωτερικά σύνορα, μπορούν να έχουν συνέπειες για ολόκληρο τον χώρο Σένγκεν. Η Θέουτα, επομένως, δεν αποτελεί απλώς μια ισπανική κρίση. Αποτελεί την αφετηρία ενός ευρωπαϊκού ντόμινο, όπου η αμφισβήτηση της αποτελεσματικότητας της κοινής μεταναστευτικής πολιτικής μετατρέπεται σταδιακά σε δοκιμασία των εσωτερικών αντοχών των κρατών-μελών.
Το Σύμφωνο που δεν πρόλαβε να προλάβει
Η πρόσφατη ένταση ανέδειξε τη μεγαλύτερη αδυναμία της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής, ήτοι ότι κάθε άλλο παρά κοινή, εν τοις πράγμασι, είναι. Παρά τη νέα προσπάθεια με το νέο Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, η πρώτη σοβαρή δοκιμασία αποκάλυψε ότι, όταν οι μεταναστευτικές πιέσεις αυξάνονται και δοκιμάζονται τα αντανακλαστικά των κρατών, τότε τα τελευταία εγκαταλείπουν την ενωσιακή προσέγγιση υπέρ των εθνικών τους προτεραιοτήτων.
Οι χώρες της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης ενισχύουν τους συνοριακούς ελέγχους και περιορίζουν τις μετακινήσεις, ενώ τα κράτη πρώτης υποδοχής καλούνται να διαχειριστούν σχεδόν αποκλειστικά με ίδιες δυνάμεις, τις αυξημένες ροές. Η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη παραμένει περισσότερο πολιτική διακήρυξη υπό τη μορφή ευχολογίου παρά λειτουργικός μηχανισμός στήριξης. Χωρίς ισότιμη κατανομή ευθυνών και πραγματικά κοινή διαχείριση των εξωτερικών συνόρων, η «κοινή» πολιτική ασύλου κινδυνεύει να παραμείνει ένα θεσμικό ιδεώδες χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα στο πεδίο.
Η κρίσιμη τηλεδιάσκεψη κορυφής και η ανάγκη για μια Σένγκεν 2.0
Η έκτακτη τηλεδιάσκεψη των υπουργών Εσωτερικών την Τρίτη δεν αποτελεί ακόμη μία διαχείριση της επικαιρότητας. Αποτελεί ίσως την κρισιμότερη πολιτική δοκιμασία για το μέλλον της Σένγκεν μετά την προσφυγική κρίση του 2015. Είναι η ύστατη ευκαιρία να αποδειχθεί αν πίσω από τις 27 σημαίες υπάρχει έστω ένα στρατηγικό σχέδιο ή αν η Ένωση θα συνεχίσει να αυτοσχεδιάζει σε κάθε κρίση κατόπιν εορτής.
Η απάντηση δεν βρίσκεται στην επαναφορά εσωτερικών συνόρων ή ελέγχων ούτε στη μεταφορά του προβλήματος από το ένα κράτος στο άλλο. Βρίσκεται στην παραδοχή μιας απλής και αναντίρρητης αλήθειας. Ότι τα σύνορα της Ελλάδας, της Ιταλίας, της Ισπανίας, της Κύπρου και της Μάλτας είναι τα εξωτερικά σύνορα ολόκληρης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εφόσον η προστασία τους αποτελεί κοινή ευθύνη, οφείλει να συνοδεύεται και από κοινά μέσα.
Η απόφαση για μετάβαση από το υφιστάμενο καθεστώς σε μια πραγματική Σένγκεν 2.0, δεν μπορεί να στηρίζεται απλώς στην ενίσχυση των υπαρχόντων μηχανισμών. Πρέπει να σηματοδοτεί τη μετάβαση από μια Ευρώπη που αντιδρά εκ των υστέρων στις κρίσεις σε μια Ευρώπη που τις προλαμβάνει. Αυτό σημαίνει, κατά την αξιολογική κρίση του γράφοντα, τρεις κεντρικούς πυλώνες στρατηγικής που θα πρέπει να βασίζεται μια νέα αρχιτεκτονική του χώρου Σένγκεν: Ένας μόνιμος ευρωπαϊκός μηχανισμός ανθεκτικότητας των συνόρων, νέα MOUs μεταναστευτικής συνεργασίας με τρίτες χώρες και κοινό πλαίσιο για ασφαλείς και ταχείες διαδικασίες αξιολόγησης αιτήσεων εκτός εδάφους της Ένωσης.
Αυτό απαιτεί ένα νέο μοντέλο κοινής ευθύνης. Έναν ευρωπαϊκό μηχανισμό έγκαιρης προειδοποίησης και αυτόματης στήριξης των κρατών πρώτης γραμμής όταν οι ροές υπερβαίνουν συγκεκριμένα όρια, ώστε η Ελλάδα, η Ιταλία, η Ισπανία, η Κύπρος και η Μάλτα να μην καλούνται κάθε φορά να διαχειριστούν μόνες τους, με εθνικούς πόρους και μέσα, ένα πρόβλημα ευρωπαϊκής διάστασης.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αποδείξει στο παρελθόν ότι μπορεί να δημιουργεί μόνιμους μηχανισμούς όταν αντιλαμβάνεται ότι μια κρίση ξεπερνά τις δυνατότητες των εθνικών κυβερνήσεων. Συγκεκριμένα, ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας (ESM) δημιουργήθηκε μετά την κρίση χρέους, ενώ το rescEU μετά τις αλλεπάλληλες φυσικές καταστροφές. Και στις δύο περιπτώσεις η λογική ήταν ταυτόσημη. Η αλληλεγγύη δεν μπορεί να ενεργοποιείται μόνο αφού ξεσπάσει η κρίση. Η νέα Σένγκεν χρειάζεται να κινηθεί ακριβώς στην ίδια φιλοσοφία. Έναν μόνιμο ευρωπαϊκό μηχανισμό ανθεκτικότητας των εξωτερικών συνόρων που θα ενεργοποιείται πριν η πίεση μετατραπεί σε πολιτική κρίση γιγαντιαίων διαστάσεων που θα απαιτεί έκτακτες τηλεδιασκέψεις και πολιτικές ζυμώσεις.
Παράλληλα, η συνεργασία με τρίτες χώρες δεν μπορεί να βασίζεται σε γενικόλογες πολιτικές διακηρύξεις, αλλά σε μνημόνια μεταναστευτικής συνεργασίας με σαφείς στόχους, μετρήσιμους δείκτες και αξιολόγηση αποτελεσματικότητας.
Τέλος, η Ευρώπη οφείλει να εξετάσει ένα ενιαίο πλαίσιο για ασφαλείς διαδικασίες καταγραφών και εξετάσεων αιτήσεων εκτός εδάφους της Ένωσης, με πλήρη σεβασμό στο διεθνές δίκαιο, ώστε οι εκδόσεις των αποφάσεων να μην αποτελούν αντικείμενο εθνικής διαχείρισης και πεδίο άσκησης μικροπολιτικής αλλά μέρος μιας πραγματικά κοινής ευρωπαϊκής στρατηγικής.
Ένωση κανόνων ή Ένωση τειχών;
Η ελευθερία που δημιούργησε ο χώρος Σένγκεν δεν θα διαφυλαχθεί με την επιστροφή στα εθνικά τείχη, τους εσωτερικούς ελέγχους και την εγκατάλειψη των χωρών του Νότου να διαχειριστούν μόνες τους μια νέα ευρωπαϊκή πρόκληση. Θα διαφυλαχθεί μόνο μέσα από μια κοινή, αποτελεσματική και αδιαπραγμάτευτη θωράκιση των εξωτερικών συνόρων. Η επόμενη ημέρα δεν αφορά απλώς τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών. Αφορά το ίδιο το ερώτημα αν η Ευρώπη μπορεί να παραμείνει μια Ένωση κοινών κανόνων, ευθύνης και αλληλεγγύης.
