Η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει πλέον απλώς ένα ακόμη θερμό καλοκαίρι. Αντιμετωπίζει μια υδρολογική κρίση που απλώνεται από τις Άλπεις έως τη Μαύρη Θάλασσα και από τη Γαλλία έως την Πολωνία. Τα μεγάλα ποτάμια της ηπείρου, που για αιώνες αποτέλεσαν δρόμους εμπορίου, πηγές ενέργειας, δεξαμενές νερού και θεμέλια της αγροτικής παραγωγής, υποχωρούν σε ιστορικά ή σχεδόν ιστορικά χαμηλά επίπεδα.
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στον Ρήνο και στον Δούναβη. Χαμηλές ροές καταγράφονται στον Πάδο της Ιταλίας, στον Λίγηρα, στον Σηκουάνα, στον Γκαρόν και στον Κρεζ της Γαλλίας, στον Βιστούλα και στον Σαν της Πολωνίας, στον Έλβα, αλλά και σε μεγάλα υδρογραφικά συστήματα της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης. Το Copernicus κατέγραψε τον Ιούνιο ροές κάτω από τα κανονικά επίπεδα σε μεγάλο μέρος της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Ελβετίας, της Αυστρίας, της Τσεχίας, της Σλοβακίας, της Ουγγαρίας, της Πολωνίας, της Ουκρανίας και της Λευκορωσίας. (Joint Research Centre)
Σε εκτενές ρεπορτάζ του Reuters, οι Forrest Crellin, Aleksandar Vasovic και Luiza Ilie περιγράφουν μία κρίση που δεν χτυπά μόνο το περιβάλλον, αλλά περιορίζει την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, ακινητοποιεί ή αποδυναμώνει τις μεταφορές, στερεί εισοδήματα από επιχειρήσεις και αυξάνει τον κίνδυνο νέων ανατιμήσεων. (Reuters)
Ρήνος: Η εμπορική αρτηρία της Ευρώπης έγινε στενό πέρασμα
Ο Ρήνος συνδέει τις ελβετικές Άλπεις και τις βιομηχανικές περιοχές της Γερμανίας με την Ολλανδία και το Ρότερνταμ. Από τα νερά του μεταφέρονται πετρελαιοειδή, χημικά προϊόντα, άνθρακας, μεταλλεύματα, σιτηρά, πρώτες ύλες και εμπορευματοκιβώτια.
Στο Κάουμπ, το κρίσιμο πέρασμα νοτίως του Κόμπλεντς, το διαθέσιμο βάθος για τη ναυσιπλοΐα μειώθηκε στις 31 Ιουλίου περίπου στα 25 εκατοστά, ισοφαρίζοντας το αρνητικό ρεκόρ του 2018. Η γερμανική υπηρεσία εσωτερικής ναυσιπλοΐας προειδοποίησε μάλιστα ότι μπορεί να υποχωρήσει στα 24 εκατοστά. Η ένδειξη αυτή δεν σημαίνει ότι ολόκληρος ο ποταμός έχει βάθος μόλις 25 εκατοστών, αλλά ότι το περιθώριο ασφαλούς φόρτωσης των πλοίων έχει περιοριστεί δραματικά.
Οι φορτηγίδες εξακολουθούν να κινούνται, αλλά σε πολλές περιπτώσεις μεταφέρουν μόλις το 20% του κανονικού φορτίου τους. Το ίδιο εμπόρευμα πρέπει πλέον να μοιραστεί σε περισσότερα πλοία ή να μεταφερθεί με τρένα και φορτηγά, αυξάνοντας τα κόμιστρα, την κατανάλωση καυσίμων και το συνολικό κόστος για τη βιομηχανία.
Η διακίνηση φορτίων μεταξύ Ρότερνταμ και Ρήνου είχε μειωθεί περίπου κατά 10% σε σχέση με τα κανονικά επίπεδα. Περισσότερο εκτεθειμένα είναι τα δεξαμενόπλοια πετρελαϊκών και χημικών προϊόντων και τα πλοία χύδην φορτίου, επειδή χρειάζονται μεγαλύτερο βάθος από τις φορτηγίδες μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων. (Reuters)
Η κρίση έχει ήδη αναγκάσει τη Γερμανία να ενεργοποιήσει νέο εθνικό σύστημα παρακολούθησης της λειψυδρίας. Οι γερμανικές αρχές εκτιμούν ότι η χώρα έχει χάσει περίπου 60 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού μέσα σε 25 χρόνια, ενώ βιομηχανίες όπως η χαλυβουργία και η χημική παραγωγή βρίσκονται στην πρώτη γραμμή του κινδύνου.
Δούναβης: Από τα κρουαζιερόπλοια στους πυρηνικούς αντιδραστήρες
Ακόμη πιο δραματική είναι η εικόνα στον Δούναβη, ο οποίος διασχίζει ή οριοθετεί δέκα χώρες πριν καταλήξει στη Μαύρη Θάλασσα. Στη Ρουμανία η στάθμη έφθασε στα χαμηλότερα επίπεδα από το 1996, προκαλώντας περιορισμούς στην άρδευση και προβλήματα στη ναυσιπλοΐα, στον τουρισμό και στη μεταφορά αγροτικών προϊόντων. (Reuters)
Στις 31 Ιουλίου η Ρουμανία κήρυξε κατάσταση συναγερμού για ολόκληρο τον Αύγουστο, καθώς η πτώση της στάθμης του ποταμού οδήγησε στη διακοπή λειτουργίας πυρηνικού αντιδραστήρα. Η κυβέρνηση χρηματοδότησε επείγοντα έργα εκτροπής νερού από κανάλι, προκειμένου να παραμείνει συνδεδεμένος στο δίκτυο ο δεύτερος αντιδραστήρας του σταθμού Τσερναβόντα, ενώ άρχισε διαπραγματεύσεις για εισαγωγές ηλεκτρικής ενέργειας.
Στην Ουγγαρία, ο πυρηνικός σταθμός του Πακς, που καλύπτει σχεδόν το μισό της ηλεκτροπαραγωγής της χώρας, λειτουργούσε με λιγότερο από το 50% της συνολικής ισχύος του και αντιμετώπιζε το ενδεχόμενο πλήρους διακοπής για πρώτη φορά εδώ και 44 χρόνια. Η κυβέρνηση ζήτησε από μεγάλες αυτοκινητοβιομηχανίες, εργοστάσια μπαταριών και άλλες ενεργοβόρες επιχειρήσεις να μειώσουν την κατανάλωση ρεύματος και νερού. (Reuters)
Στη Σερβία, η παραγωγή του μεγαλύτερου υδροηλεκτρικού σταθμού της χώρας, του Τζέρνταπ 1, περιορίστηκε περίπου στο 20% της δυναμικότητάς του, ενώ η έλλειψη νερού επηρέασε ακόμη και τα συστήματα ψύξης των λιγνιτικών μονάδων του Κοστόλατς. Η Σερβία και η Ουγγαρία αναγκάζονται να αναζητούν ακριβότερο ηλεκτρικό ρεύμα από το εξωτερικό, την ώρα που ο καύσωνας αυξάνει κατακόρυφα τη ζήτηση για κλιματισμό. (Reuters)
Παραλύουν μεταφορές σιτηρών και πετρελαίου
Στα ρουμανικά τμήματα του Δούναβη αρκετά ποτάμια λιμάνια δεν μπορούν πλέον να εξυπηρετήσουν φορτηγίδες. Σύμφωνα με παράγοντες της αγοράς σιτηρών, ουσιαστικά λειτουργούν κανονικότερα μόνο όσα λιμάνια βρίσκονται πλησιέστερα στη Μαύρη Θάλασσα.
Αυτό σημαίνει ότι καλαμπόκι, σιτάρι και άλλα προϊόντα πρέπει να μεταφερθούν οδικώς. Η έλλειψη διαθέσιμων φορτηγών, τα αυξημένα καύσιμα και το πρόσθετο κόστος μπορούν να οδηγήσουν τους εμπόρους να προσφέρουν χαμηλότερες τιμές στους παραγωγούς και υψηλότερες στους τελικούς καταναλωτές. (Reuters)
Ταυτόχρονα, τα ποτάμια κρουαζιερόπλοια εγκλωβίζονται ή αλλάζουν διαδρομές. Στη Βουδαπέστη η στάθμη είχε πλησιάσει σε απόσταση μόλις οκτώ εκατοστών το προηγούμενο ιστορικό χαμηλό, ενώ εταιρείες ανέστειλαν εκδρομές προς πόλεις βορείως της ουγγρικής πρωτεύουσας. Η MAHART-PassNave κατέγραψε πτώση 18% στις κρατήσεις του Ιουλίου. Περίπου 600.000 επιβάτες ταξιδεύουν κάθε χρόνο με διεθνείς κρουαζιέρες στον ουγγρικό Δούναβη, γεγονός που δείχνει το μέγεθος της οικονομικής απώλειας.
Πάδος: Η Αδριατική εισβάλλει στα χωράφια της Ιταλίας
Στην Ιταλία η λεκάνη του Πάδου, η γεωργική καρδιά του βορρά, βρίσκεται σε κατάσταση υψηλής λειψυδρίας. Ο ποταμός τροφοδοτεί εκτάσεις με ρύζι, καλαμπόκι, σόγια, ηλίανθο, μηδική και κτηνοτροφικά φυτά, αλλά και πόλεις και βιομηχανίες.
Μέσα σε λιγότερο από δύο εβδομάδες η παροχή του Πάδου έπεσε από περίπου 1.000 κυβικά μέτρα νερού το δευτερόλεπτο σε λιγότερα από 300. Η εξασθένηση της ροής επέτρεψε στο αλμυρό νερό της Αδριατικής να προχωρήσει έως και 18 χιλιόμετρα μέσα στο δέλτα του ποταμού.
Η λεγόμενη «σφήνα αλμυρού νερού» εισχωρεί στα αρδευτικά κανάλια, καταστρέφει τη γονιμότητα του εδάφους και μπορεί να κάψει τις καλλιέργειες. Ορισμένα κανάλια κλείνουν προληπτικά, ώστε να μη διοχετεύσουν αλμυρό νερό στα χωράφια. Οι αγρότες θεωρούν την κατάσταση πιο ανησυχητική από την ξηρασία του 2022, επειδή το φαινόμενο εμφανίστηκε πολύ νωρίτερα μέσα στο καλοκαίρι.
Η κρίση δεν απειλεί μόνο τη γεωργία. Επηρεάζει προστατευόμενους υγροτόπους, αποθέματα πόσιμου νερού και την υδροηλεκτρική παραγωγή. Η ιταλική εταιρεία A2A εκτιμά ότι η φετινή παραγωγή της από υδροηλεκτρικά θα περιοριστεί στις 3,9 τεραβατώρες, έναντι ιστορικού μέσου όρου 4,1 τεραβατωρών. (Reuters)
Γαλλία: Ο Σηκουάνας στηρίζεται τεχνητά από ταμιευτήρες
Στη Γαλλία η εικόνα είναι εξίσου ανησυχητική. Στο Παρίσι, κοντά στον σταθμό Αούστερλιτς, περίπου η μισή ροή του Σηκουάνα προερχόταν από ελεγχόμενες απελευθερώσεις νερού από λίμνες και ταμιευτήρες της Καμπανίας και της Βουργουνδίας.
Οι απελευθερώσεις άρχισαν στις 2 Ιουνίου, περίπου έναν μήνα νωρίτερα από το συνηθισμένο. Στην πόλη Βερνόν η μέση παροχή του ποταμού κυμαινόταν γύρω στα 110 κυβικά μέτρα το δευτερόλεπτο, έναντι άνω των 200 κυβικών μέτρων το προηγούμενο καλοκαίρι. (Le Monde.fr)
Ο Λίγηρας, ο μεγαλύτερος ποταμός της Γαλλίας, έφθασε σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα για μήνα Ιούλιο. Στην περιοχή Ουντόν η θερμοκρασία του νερού μετρήθηκε στους 28,8 βαθμούς Κελσίου. Όσο θερμαίνεται το νερό, τόσο μειώνεται το διαθέσιμο οξυγόνο για τα ψάρια και τους άλλους υδρόβιους οργανισμούς.
Ιστορικά χαμηλές ροές καταγράφηκαν επίσης στον Κρεζ, ενώ προβλήματα παρουσιάστηκαν στον Γκαρόν και σε μικρότερους ποταμούς. Στο τέλος Ιουνίου, το 25% των μικρών υδατορευμάτων που παρακολουθούνταν από το γαλλικό Εθνικό Παρατηρητήριο Χαμηλών Υδάτων είχαν σταματήσει να ρέουν ή είχαν στεγνώσει εντελώς — το υψηλότερο ποσοστό από τη δημιουργία του συστήματος παρακολούθησης το 2012.
Σχεδόν ολόκληρη η Γαλλία είχε τεθεί υπό κάποιου βαθμού περιορισμούς στη χρήση νερού, ενώ σε 58 διοικητικές περιφέρειες εφαρμόζονταν αυστηρότερα ή έκτακτα μέτρα. Περίπου 100.000 άνθρωποι είχαν ανάγκη από υδροφόρες για πόσιμο νερό, μαγείρεμα και βασικές καθημερινές ανάγκες. (Le Monde.fr)
Πολωνία: Βιστούλας και Σαν σε ιστορικά χαμηλά
Στην Πολωνία ο Βιστούλας, ο μεγαλύτερος ποταμός της χώρας, έχει εμφανίσει νέες ιστορικά χαμηλές στάθμες, με εκτεταμένες αμμώδεις όχθες και τμήματα της κοίτης να αποκαλύπτονται στη Βαρσοβία. Η ξηρασία δεν αφορά μόνο τον κεντρικό ποταμό αλλά και τους παραποτάμους του και μικρότερα υδρογραφικά συστήματα.
Στον ποταμό Σαν, στη νοτιοανατολική Πολωνία, οι ιστορικά χαμηλές στάθμες προκάλεσαν προσωρινούς περιορισμούς στην παροχή νερού προς τοπικές βιομηχανίες. Οι εικόνες από τη Στάλοβα Βόλα δείχνουν μεγάλες εκτάσεις της κοίτης εκτεθειμένες, αποτέλεσμα της παρατεταμένης υδρολογικής ξηρασίας και των επαναλαμβανόμενων κυμάτων καύσωνα. (Reuters Connect)
Το Copernicus είχε ήδη από τον Μάιο καταγράψει χαμηλότερες από τις κανονικές ροές στις λεκάνες του Βιστούλα, του Δνείπερου και του Βουόκσι, καθώς και σε μεγάλο μέρος της λεκάνης του Ρήνου και του Δούναβη. Χαμηλά νερά αναφέρονται επίσης στον Έλβα, ο οποίος αποτελεί βασικό άξονα μεταφορών μεταξύ Τσεχίας και Γερμανίας. (Copernicus Climate Change Service)
Η ενεργειακή παγίδα του καύσωνα
Η κρίση αποκαλύπτει μία επικίνδυνη αντίφαση. Τις ημέρες του καύσωνα η ζήτηση ηλεκτρικού ρεύματος αυξάνεται λόγω των κλιματιστικών. Την ίδια στιγμή, όμως, μειώνεται η δυνατότητα παραγωγής ενέργειας.
Τα υδροηλεκτρικά εργοστάσια έχουν λιγότερο νερό για να κινήσουν τις τουρμπίνες. Οι πυρηνικοί και θερμικοί σταθμοί δεν διαθέτουν αρκετό ή αρκετά κρύο νερό για την ασφαλή ψύξη των μονάδων. Οι υψηλές θερμοκρασίες περιορίζουν επίσης την απόδοση των μονάδων φυσικού αερίου και των φωτοβολταϊκών, ενώ οι παρατεταμένοι αντικυκλώνες συχνά συνοδεύονται από εξασθενημένους ανέμους.
Η αυστριακή Verbund, που παράγει περίπου το 85% της ηλεκτρικής της ενέργειας από υδροηλεκτρικές μονάδες, ανακοίνωσε ότι οι δυσμενείς υδρολογικές συνθήκες περιόρισαν τα κέρδη της κατά περίπου 370 εκατομμύρια ευρώ στο πρώτο εξάμηνο. Η γαλλική EDF προέβλεψε μείωση περίπου 10% στα ετήσια λειτουργικά της κέρδη, καθώς οι καύσωνες περιόρισαν την πυρηνική και υδροηλεκτρική παραγωγή. (Reuters)
Δεν έχουν την ίδια εικόνα όλες οι περιοχές
Η κρίση δεν είναι απολύτως ομοιόμορφη. Η Ιβηρική Χερσόνησος είχε εμφανίσει την άνοιξη αυξημένες ροές, χάρη σε έναν εξαιρετικά βροχερό χειμώνα, ενώ τον Ιούνιο η Ελλάδα και ορισμένες περιοχές της Βαλτικής και της Σκανδιναβίας ήταν υγρότερες από τον μέσο όρο.
Ωστόσο, ο Ιούνιος έφερε ξηρότερες συνθήκες και στην Ισπανία, στη Γαλλία και στην Ιταλία, αποδεικνύοντας πόσο γρήγορα μπορούν οι διαδοχικοί καύσωνες, η εξάτμιση και η απουσία σταθερών βροχοπτώσεων να εξαντλήσουν ακόμη και αποθέματα που θεωρούνταν ικανοποιητικά λίγους μήνες νωρίτερα. (Copernicus Climate Change Service)
Από το ποτάμι στο ράφι του σούπερ μάρκετ
Η υποχώρηση των ποταμών μεταφέρεται τελικά στην τσέπη του καταναλωτή. Ακριβότερη μεταφορά σημαίνει ακριβότερες πρώτες ύλες για τα εργοστάσια. Λιγότερη άρδευση σημαίνει μικρότερες σοδειές. Μειωμένη υδροηλεκτρική και πυρηνική παραγωγή σημαίνει μεγαλύτερη ανάγκη εισαγωγών και πιθανότερες αυξήσεις στις τιμές του ρεύματος.
Ακόμη και όταν τα εμπορεύματα μπορούν να μεταφερθούν οδικώς ή σιδηροδρομικώς, η αντικατάσταση μιας μεγάλης φορτηγίδας απαιτεί δεκάδες ή και εκατοντάδες φορτηγά, επιβαρύνοντας τα οδικά δίκτυα και τις εκπομπές. Οι επιπτώσεις μπορούν να φθάσουν από τις τιμές των καυσίμων και των χημικών προϊόντων έως τα λιπάσματα, τα τρόφιμα, τα οικοδομικά υλικά και τη βιομηχανική παραγωγή.
Η Ευρώπη χρειάζεται νέο σχέδιο για το νερό
Η απάντηση δεν μπορεί να περιορίζεται στην αναμονή της επόμενης βροχής. Η Ευρώπη χρειάζεται στόλους φορτηγίδων μικρότερου βυθίσματος, εναλλακτικά σιδηροδρομικά δίκτυα, αποτελεσματικότερη αποθήκευση νερού, επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένων υδάτων, εκσυγχρονισμό των αρδευτικών συστημάτων και ενεργειακές μονάδες που δεν θα εξαρτώνται αποκλειστικά από κρύο ποτάμιο νερό.
Χρειάζεται επίσης κοινή διαχείριση των διασυνοριακών ποταμών. Ο Δούναβης, ο Ρήνος και ο Έλβας δεν γνωρίζουν σύνορα. Μία απόφαση για φράγματα, άρδευση ή αποδέσμευση νερού σε μία χώρα μπορεί να καθορίσει τη ναυσιπλοΐα, την ηλεκτροπαραγωγή και την ύδρευση εκατοντάδες χιλιόμετρα χαμηλότερα.
Το φετινό καλοκαίρι δείχνει ότι τα ποτάμια της Ευρώπης δεν είναι απλώς μέρος του φυσικού τοπίου. Είναι οικονομικές και ενεργειακές λεωφόροι. Όταν υποχωρούν τα νερά τους, δεν αποκαλύπτονται μόνο αμμόλοφοι, βράχια και παλιά ναυάγια. Αποκαλύπτεται και πόσο ευάλωτο παραμένει το ευρωπαϊκό παραγωγικό μοντέλο απέναντι σε έναν θερμότερο και ξηρότερο κόσμο
