Του Λόη Λαμπριανίδη, Εκτελεστικού Διευθυντή Παντείου Πανεπιστημίου, Ομότιμου Καθηγητή Πανεπιστημίου Μακεδονίας, πρώην Γενικού Γραμματέα Ιδιωτικών Επενδύσεων Υπουργείου Οικονομίας & Ανάπτυξης, μέλος Γνωμοδοτικού Συμβουλίου ΕΝΑ
Η δημόσια συζήτηση για τα πανεπιστήμια διεξάγεται συχνά με όρους που μοιάζουν αυτονόητα θετικοί: αξιολόγηση, ποιότητα, αριστεία, λογοδοσία, αποτελεσματικότητα. Το πραγματικό ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι αν χρειαζόμαστε αξιολόγηση. Είναι τι ακριβώς αξιολογούμε, με ποια κριτήρια, από ποια αφετηρία και, κυρίως, ποιες συμπεριφορές προκαλεί το σύστημα αξιολόγησης στα ίδια τα πανεπιστήμια.
Το ισχύον σύστημα κατανομής μέρους της κρατικής χρηματοδότησης από την Εθνική Αρχή Ανώτατης Εκπαίδευσης (ΕΘΑΑΕ), που θεσπίστηκε το 2020, αποτέλεσε πρόοδο σε σχέση με παλαιότερες, περισσότερο αδιαφανείς πρακτικές. Εισήγαγε δημοσιοποιημένους δείκτες, τυποποιημένες διαδικασίες και μετρήσιμα κριτήρια. Η θετική αυτή τομή πρέπει να αναγνωριστεί. Η διαφάνεια των κανόνων, όμως, δεν εγγυάται ούτε τη δικαιοσύνη των αποτελεσμάτων ούτε την ορθότητα των κινήτρων.
Η κεντρική αδυναμία του συστήματος δεν είναι απλώς ότι κατανέμει άνισα ένα περιορισμένο ποσό. Είναι ότι ωθεί τα πανεπιστήμια να προσαρμόζουν τις στρατηγικές τους σε εκείνους τους δείκτες που υπόσχονται καλύτερη βαθμολογία και χρηματοδότηση, ακόμη και όταν οι δείκτες αυτοί δεν υπηρετούν τις δύο θεμελιώδεις αποστολές του πανεπιστημίου: την παραγωγή νέας γνώσης και τη διαρκή αναβάθμιση της διδασκαλίας. Έτσι, η αξιολόγηση παύει να είναι εργαλείο βελτίωσης και μετατρέπεται σε μηχανισμό στρατηγικής συμμόρφωσης.
Οι δείκτες δεν καταγράφουν απλώς την πραγματικότητα. Την αναδιαμορφώνουν
Κάθε σύστημα αξιολόγησης επηρεάζει τη συμπεριφορά εκείνων που αξιολογούνται. Όταν ένας δείκτης συνδέεται με χρήματα, διοικητικό κύρος ή δημόσια κατάταξη, τα ιδρύματα έχουν ισχυρό κίνητρο να κατευθύνουν προς αυτόν χρόνο, προσωπικό και πόρους. Η προσαρμογή αυτή δεν είναι κατ’ ανάγκην αρνητική. Γίνεται, όμως, προβληματική όταν η επιτυχία στον δείκτη υποκαθιστά την ουσιαστική ακαδημαϊκή επίδοση.
Στο ισχύον πλαίσιο, η έρευνα, δηλαδή μία από τις δύο συστατικές λειτουργίες του πανεπιστημίου, δεν αποτελεί υποχρεωτικό πεδίο της ποιοτικής αξιολόγησης. Τα ιδρύματα μπορούν να επιλέγουν θεματικές ενότητες στις οποίες θεωρούν ότι θα εξασφαλίσουν καλύτερη βαθμολογία. Σήμερα, 13 πανεπιστήμια δεν επιλέγουν την ενότητα «Αριστεία στην έρευνα και επιδόσεις του επιστημονικού προσωπικού». Αυτό δεν αποδεικνύει ότι εγκατέλειψαν την έρευνα. Αποδεικνύει, όμως, ότι ο μηχανισμός τούς επιτρέπει, και εν μέρει τούς ενθαρρύνει, να βελτιστοποιούν το αξιολογικό τους προφίλ αντί να αξιολογούνται σε μια θεμελιώδη αποστολή τους.
Εδώ βρίσκεται η πολιτική ουσία του ζητήματος. Ένα πανεπιστήμιο μπορεί να εμφανίζεται «αποδοτικότερο» επειδή έμαθε να επιλέγει τους ευνοϊκότερους δείκτες, όχι επειδή παράγει περισσότερη ή καλύτερη γνώση, ούτε επειδή βελτίωσε τη μαθησιακή εμπειρία των φοιτητών του. Η επίδοση μετατοπίζεται από το ουσιαστικό έργο προς τη διαχείριση της μέτρησης. Επιβραβεύεται η ικανότητα συμμόρφωσης, όχι κατ’ ανάγκην η ακαδημαϊκή ποιότητα.
Ο νόμος του Goodhart περιγράφει ακριβώς αυτή τη στρέβλωση: όταν ένα μέτρο μετατρέπεται σε στόχο, παύει σταδιακά να λειτουργεί ως αξιόπιστο μέτρο. Οι οργανισμοί μαθαίνουν να παράγουν το αποτέλεσμα που ζητά ο δείκτης. Στην περίπτωση των ΑΕΙ, ο κίνδυνος είναι η συγκρότηση μιας δαπανηρής γραφειοκρατίας δεικτών, αναφορών και στρατηγικών επιλογών, η οποία απορροφά χρόνο από την έρευνα, τη διδασκαλία και τη φοιτητική μέριμνα.
Ποιοτική χρηματοδότηση μόλις στο 2,1% του συνόλου
Οι δημόσιες δαπάνες για την ανώτατη εκπαίδευση ανέρχονταν το 2023 περίπου στο 0,7% του ΑΕΠ, δηλαδή σε περίπου 1,6 δισ. ευρώ. Η αξιολόγηση της ΕΘΑΑΕ εφαρμόζεται στην καθαρή λειτουργική επιχορήγηση, περίπου 108 εκατ. ευρώ, μόλις στο 6% έως 7% της συνολικής δημόσιας χρηματοδότησης. Εκτός παραμένουν η μισθοδοσία, το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων, το ΕΣΠΑ, το Ταμείο Ανάκαμψης και άλλες ειδικές χρηματοδοτήσεις [1]
Δεν σημαίνει αυτό ότι όλες οι χρηματοδοτικές ροές πρέπει να υπαχθούν στον ίδιο αλγόριθμο. Σημαίνει, όμως, ότι η Πολιτεία επιβάλλει στα ιδρύματα ένα σύνθετο σύστημα συλλογής δεδομένων, παρακολούθησης δεικτών και διοικητικής τεκμηρίωσης για ένα μικρό τμήμα των πόρων, χωρίς να παρέχει ενιαία, δημόσια και συγκρίσιμη εικόνα για το σύνολο της χρηματοδότησης. Η επιλεκτική διαφάνεια κινδυνεύει να λειτουργήσει ως επικοινωνιακή επίφαση ολοκληρωμένης πολιτικής.
Το 70% της σχετικής επιχορήγησης κατανέμεται βάσει ποσοτικών χαρακτηριστικών. Μόνο το 30% παρουσιάζεται ως χρηματοδότηση βάσει ποιότητας. Συνεπώς, το περιβόητο «ποιοτικό σκέλος» αντιστοιχεί περίπου στο 2,1% της συνολικής δημόσιας χρηματοδότησης των ΑΕΙ (30% * 7%). Η ποιότητα κυριαρχεί στη δημόσια ρητορική, αλλά έχει οριακή πραγματική βαρύτητα στον χρηματοδοτικό μηχανισμό.
Ακόμη και αυτή η περιορισμένη ποιοτική χρηματοδότηση δεν κατανέμεται αμιγώς με όρους ποιότητας. Αφού υπολογιστεί η επίδοση, το αποτέλεσμα σταθμίζεται εκ νέου με συντελεστές που συνδέονται με το μέγεθος και τα ποσοτικά χαρακτηριστικά κάθε ιδρύματος. Το ΕΚΠΑ και το ΑΠΘ λαμβάνουν από 12,4% της σχετικής χρηματοδότησης, ενώ χωρίς τον συντελεστή βαρύτητας θα λάμβαναν από 9,7%. Αντίθετα, το Χαροκόπειο λαμβάνει 0,9% αντί 2,2%, το ΟΠΑ 2% αντί 3% και το Πάντειο 1,6% αντί 2,3%. Για το Πάντειο η διαφορά προσεγγίζει τις 700.000 ευρώ ετησίως.
Αν το τμήμα που ονομάζεται «ποιοτικό» εξαρτάται τελικά και από το μέγεθος, τότε η ποιότητα δεν επιβραβεύεται ως αυτοτελής επίδοση. Επιβραβεύεται η ποιότητα πολλαπλασιασμένη με ένα ήδη υπάρχον διαρθρωτικό πλεονέκτημα.
Όταν το προνόμιο βαφτίζεται επίδοση
Ένα πανεπιστήμιο με περισσότερους πόρους μπορεί να στελεχώσει καλύτερα τις υπηρεσίες του, να οργανώσει γραφεία διεθνών σχέσεων, να υποστηρίξει ερευνητικές προτάσεις, να δημιουργήσει ξενόγλωσσα προγράμματα και να διαθέσει προσωπικό αποκλειστικά για τη συλλογή των στοιχείων της αξιολόγησης. Κατόπιν αξιολογείται θετικά επειδή διαθέτει αυτές τις δομές και λαμβάνει πρόσθετη χρηματοδότηση.
Ένα υποστελεχωμένο ίδρυμα δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στις ίδιες απαιτήσεις, αξιολογείται χαμηλότερα και λαμβάνει λιγότερους πόρους. Το Πάντειο Πανεπιστήμιο, για παράδειγμα, διαθέτει λίγο περισσότερο από το 30% του προσωπικού που προβλέπει ο Οργανισμός του. Η υποστελέχωση αυτή δεν αποτελεί επιλογή της διοίκησής του, αλλά αποτέλεσμα διαδοχικών κρατικών αποφάσεων. Όταν η έλλειψη προσωπικού καταγράφεται ως οργανωτική αδυναμία, το κράτος τιμωρεί το ίδρυμα για ένα έλλειμμα που το ίδιο δημιούργησε.
Πρόκειται για πολιτική αντιστροφή της αιτιότητας: η υποχρηματοδότηση μεταμφιέζεται σε πανεπιστημιακή ανεπάρκεια και η κατασκευασμένη αυτή ανεπάρκεια χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει νέα υποχρηματοδότηση. Το προϋπάρχον πλεονέκτημα μετατρέπεται σε τεκμήριο αριστείας, ενώ το προϋπάρχον μειονέκτημα σε τεκμήριο αποτυχίας.
Τα ίδια τα οικονομικά κίνητρα είναι συχνά δυσανάλογα προς το κόστος της επιδιωκόμενης αλλαγής. Μια υποθετική βελτίωση όλων των ερευνητικών δεικτών του Παντείου μέχρι τον μέσο όρο θα απέφερε μόλις 34.000 ευρώ, ενώ η δημιουργία ξενόγλωσσου προπτυχιακού προγράμματος θα απέφερε περίπου 68.000 ευρώ. Όταν η δεύτερη επιλογή αμείβεται περισσότερο, το σύστημα δεν περιγράφει απλώς μια κυβερνητική προτεραιότητα. Κατευθύνει ενεργά τη στρατηγική του ιδρύματος, χωρίς να εξετάζει αν το οικονομικό όφελος καλύπτει το ακαδημαϊκό και διοικητικό κόστος ή αν η επιλογή υπηρετεί τις πραγματικές ανάγκες του.
Η μετρησιμότητα δεν ταυτίζεται με την αξία
Οι δείκτες ευνοούν όσα ποσοτικοποιούνται εύκολα: πατέντες, τεχνοβλαστούς, έσοδα από δικαιώματα, διεθνή προγράμματα, προγραμματικές συμφωνίες με φορείς. Πρόκειται για χρήσιμες δραστηριότητες, όχι όμως για καθολικά μέτρα πανεπιστημιακής αξίας. Πώς μετριούνται με επάρκεια η ποιότητα της διδασκαλίας, η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, η ιστορική αυτογνωσία, η συμβολή στη διαμόρφωση δημόσιων πολιτικών ή η ενίσχυση της δημοκρατικής συνείδησης;
Η δυσκολία ποσοτικοποίησης δεν συνεπάγεται απουσία αξίας. Αποκαλύπτει τα όρια του μηχανισμού μέτρησης. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τις κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες, των οποίων η κοινωνική συμβολή δεν αποτυπώνεται πάντοτε σε πατέντες, άδειες εκμετάλλευσης ή τεχνοβλαστούς. Όταν το σύστημα υποτιμά ό,τι δεν μπορεί εύκολα να μετρήσει, δεν αποτυγχάνουν οι επιστήμες αυτές. Αποτυγχάνει το σύστημα να αντιληφθεί το εύρος της πανεπιστημιακής αποστολής.
Το πανεπιστήμιο δεν είναι επιχείρηση παραγωγής εμπορεύσιμης γνώσης. Είναι δημόσιος θεσμός παραγωγής επιστήμης, εκπαίδευσης, πολιτισμού και δημοκρατίας. Η αξιολόγησή του οφείλει να αντανακλά αυτή την πολλαπλή αποστολή, αντί να τη συρρικνώνει σε ό,τι είναι εύκολο να καταγραφεί σε ένα υπολογιστικό φύλλο.
Από την αξιολόγηση της ποιότητας στην αξιολόγηση του ίδιου του συστήματος
Η λύση δεν είναι η κατάργηση της αξιολόγησης. Ένα δημόσιο πανεπιστήμιο οφείλει να λογοδοτεί για τους πόρους που διαχειρίζεται και για την ποιότητα της έρευνας, της διδασκαλίας και της φοιτητικής υποστήριξης. Η λογοδοσία, όμως, δεν πρέπει να συγχέεται με την τιμωρητική κατάταξη ούτε η ποιότητα με τη συμμόρφωση σε έναν κατάλογο δεικτών.
Χρειάζεται, πρώτον, πλήρης και συγκρίσιμη δημοσιοποίηση όλων των χρηματοδοτικών ροών προς τα ΑΕΙ. Δεύτερον, επαρκής βασική χρηματοδότηση και στελέχωση, ώστε η αξιολόγηση να μην αποτιμά διαφορετικά επίπεδα κρατικής εγκατάλειψης. Τρίτον, κατάργηση από το ποιοτικό σκέλος του συντελεστή βαρύτητας που επανεισάγει το μέγεθος ως δεύτερη κανονικοποίηση. Τέταρτον, υποχρεωτική ένταξη της έρευνας στην αξιολόγηση, με δείκτες διαφοροποιημένους ανά επιστημονικό πεδίο. Πέμπτον, συστηματική αποτίμηση της ποιότητας της διδασκαλίας και των μαθησιακών αποτελεσμάτων, όχι μόνο των εύκολα μετρήσιμων διοικητικών εκροών. Τέλος, ανεξάρτητη περιοδική αξιολόγηση του ίδιου του συστήματος: ποιες συμπεριφορές προκάλεσε, ποιες ανισότητες μείωσε ή όξυνε και αν βελτίωσε πράγματι την έρευνα και τη διδασκαλία.
Η χρηματοδότηση δεν είναι ουδέτερη τεχνική άσκηση. Κάθε δείκτης ενσωματώνει μια πολιτική προτεραιότητα και κάθε συντελεστής μια αντίληψη για το «καλό» πανεπιστήμιο. Το σημερινό μοντέλο κινδυνεύει να παγιώσει ένα σύστημα δύο ταχυτήτων και, ταυτόχρονα, να απομακρύνει όλα τα ιδρύματα από τον ουσιαστικό σκοπό τους, καθώς τα υποχρεώνει να κυνηγούν ό,τι ανταμείβεται αντί να υπηρετούν ό,τι έχει μεγαλύτερη ακαδημαϊκή και κοινωνική αξία.
Πριν, λοιπόν, επιβραβεύσουμε την επίδοση, οφείλουμε να εξασφαλίσουμε δίκαιες αφετηρίες και ορθούς στόχους. Διαφορετικά, δεν αξιολογούμε την ποιότητα. Μετράμε την προσαρμογή στους δείκτες, μετατρέπουμε το συσσωρευμένο προνόμιο σε «αριστεία» και αφήνουμε στο περιθώριο την παραγωγή γνώσης και την αναβάθμιση της διδασκαλίας.
Σημείωση
Το άρθρο βασίζεται στη μελέτη των Α. Μιμή, Α. Καζάνη και Λ. Λαμπριανίδη, «Η χρηματοδότηση των ΑΕΙ: Αποτίμηση του συστήματος κατανομής και σκέψεις για την αναθεώρησή του», Σύγχρονα Θέματα, τχ. 166.
[1] Η πρόσφατη χορηγία της Ελληνικής Ένωσης Τραπεζών, ασφαλώς με τη σύμφωνη γνώμη τη ςκυβέρνησης, ύψους 160 εκατ. ευρώ, κατευθύνθηκε σε τρία πανεπιστήμια: 130 εκατ. στο ΕΚΠΑ και από 15 εκατ. στο ΑΠΘ και στο ΕΜΠ. Μια τέτοια εισροή είναι μεγαλύτερη από ολόκληρη την ετήσια λειτουργική επιχορήγηση που κατανέμεται στο σύνολο σχεδόν των ΑΕΙ μέσω του εξεταζόμενου συστήματος.
