Ο ενιαύσιος εκπαιδευτικός κύκλος πρόκειται να αρχίσει στα σχολεία και στα πανεπιστήμια. Δάσκαλοι και μαθητές θα συμπορευτούμε στοχεύοντας στο καλύτερο· αλλά αυτό το «καλύτερο» διέπεται από ασάφεια. Η ασάφεια στην κατανόηση του ρόλου των μαθητών και των φοιτητών εξαρτάται κυρίως από το κατά πόσο διαπαιδαγωγούνται στο σπίτι και στα σχολεία τους ασκούμενοι σε καθήκοντα και υποχρεώσεις! Αν η αγωγή τους προϋποθέτει μια σχέση οικογενειακή, στο σπίτι, ή εκπαιδευτική, στο σχολείο, με συνέπεια, συμμόρφωση σε ένα πρόγραμμα και πνεύμα συνεργασίας, η επιδίωξη του «καλύτερου» αποσαφηνίζεται προσηκόντως· γίνεται απτή και αποκτά μορφή. Ανάλογα, οι επαγγελματίες λειτουργοί οφείλουν να εκπαιδεύουν με το κριτήριο της συνέπειας τούς μαθητές τους, δηλαδή βάσει καθηκόντων και υποχρεώσεων. Ωστόσο, η ηκιστοκρατία (ήκιστα σημαίνει ελάχιστα) έχει πασίδηλα επικρατήσει ως «η αρχή του ελάχιστου» και συγκροτείται παιδαγωγικά ως ελάχιστη απαίτηση, ελάχιστη ευθύνη, ελάχιστη προσπάθεια και με τη μέγιστη προσδοκία ανταμοιβής.
Η κάθε απόχρωσης κυβερνητική φανφάρα αναφέρεται εμφατικά στην επιδίωξη της αριστείας, της αξιοκρατίας, δηλαδή στην ανάδειξη του κάλλιστου, του άριστου και του πλέον άξιου. Ωστόσο, στην πράξη ουδόλως τηρείται η αξιακή υπόσχεση της ελληνικής πολιτείας. Μάλιστα, η υποκρισία ξεκινά ίσως από την επιλογή της λέξης «αριστεία», αντί της λέξης αριστοκρατία, η οποία σημαίνει την επικράτηση των αρίστων. Η σημασιολογική συμπαραδήλωση της λέξης «αριστοκρατία» δεν θα στιγμάτιζε την ούτως ή αλλιώς άθλια επίδοσή των κυβερνήσεων μας στο δύσκολο παίγνιο της δημοκρατίας, ως πολίτευμα όπου άρχουν οι «πολλοί», ο δήμος.
Σε μια κοινωνία όπου επικρατεί ανομία, ανισονομία, ανισότητα και ο μόχθος επιβραβεύεται σπανίως και ενίοτε κατά λάθος, οι νέοι και οι νέες μας δεν υιοθετούν την αξία του κόπου ως μέσον για την απόκτηση του καλού. Τὰ ἀγαθὰ κόποις κτῶνται για τα κορόιδα· ο μάγκας και καπάτσος καταβάλλει την ελάχιστη προσπάθεια. Πόσοι και πόσο έξυπνοι νέοι δεν φαίνεται να φαντασιώνονται το κέρδος και την επιτυχία χωρίς μακρόχρονη προσπάθεια παίζοντας στο χρηματιστήριο, σχεδιάζοντας επενδύσεις και λογισμικά ή ιδέες καινοτομίας, καμώνοντας τους influencer και άλλες εμπορικές καρικατούρες, ώστε να απολαμβάνουν την ευζωία. Η ελάχιστη προσπάθεια έχει γίνει στόχος και τρόπος ζωής.
Η ηκιστοκρατία δεν αποτελεί πολιτικό ή θεσμικό φαινόμενο, αλλά τρόπο κοινωνικοποίησης. Ως αντίληψη εδραιώνεται από την οικογένεια στο σπίτι, στα παιδικάτα, όταν η αγάπη των κηδεμόνων συγχέεται με την άρση κάθε δυσκολίας και μόχθου και η φροντίδα συγχέεται με την απαλλαγή από κάθε ευθύνη και υποχρέωση. Ο νέος συνήθως δεν μαθαίνει να κοπιάζει για να αποκτήσει κάτι, αλλά να θεωρεί αυτονόητο ότι κάποιος άλλος θα του εξασφαλίσει ό,τι χρειάζεται. Η ίδια αντίληψη επικρατεί στο σχολείο· οι δάσκαλοι διευκολύνουν, προστατεύουν, προσαρμόζουν τις απαιτήσεις, ενώ η αποτυχία εκλαμβάνεται μάλλον ως θεσμική αστοχία παρά ως αφορμή αυτοκριτικής και εντονότερης προσπάθειας. Η σχέση γονέων και εκπαιδευτικών έχει μεταλλαχτεί από κοινή παιδευτική ευθύνη σε διαπραγμάτευση προσδοκιών από την ελάχιστη προσπάθεια. Ο ένας ζητεί από τον άλλον να μην πιέζει υπερβολικά το παιδί, ενώ το ίδιο το παιδί μαθαίνει ότι ο μόχθος είναι κάτι που πρωτίστως μπορεί να αποφεύγεται.
Η καθ’ ημάς ηκιστοκρατία αποτυπώνεται με θρασύτητα ως σταδιακή κοινωνική νομιμοποίηση του ελάχιστου. Καθώς η ηκιστοκρατία συνίσταται στην κοινωνική ή άλλη επιβράβευση της ελάχιστης προσπάθειας, η αξιοκρατία ως αρχή που παραπέμπει στην αριστοκρατία των ικανών και των αξίων δεν θα προκύψει μονάχα από νόμους και θεσμούς. Θα εξαρτηθεί από την προσώρας απρόσιτη αποκατάσταση μιας παιδείας του κόπου, της ευθύνης και της συνέπειας, αρχής γενομένης από την οικογένεια, το σχολείο και τον δημόσιο βίο. Η κρατούσα κοινωνική νομιμοποίηση του «ελάχιστου» ως πολιτισμικής αρχής αποτελεί παράγοντα εξαθλίωσης ενός λαού, ο οποίος, αντιθέτως, έχει απόλυτη ανάγκη από χαΐρι και προκοπή. Η νεοελληνική κοινωνία θα ευημερήσει ξανά μόλις πάρει στα σοβαρά το φαινόμενο της ηκιστοκρατίας, δηλαδή της κοινωνικής αναπαραγωγής του ελάχιστου, και επιχειρήσει να το υπερβεί.
Ο Κώστας Θεολόγου είναι Καθηγητής ΕΜΠ,
Διευθυντής του Τομέα ΑΚΕΔ της Σχολής ΕΜΦΕ
