Όταν εκπαιδεύουμε έναν σκύλο, συνήθως κοιτάζουμε τη συμπεριφορά που βλέπουμε. Μας ενδιαφέρει αν κάθισε, αν ήρθε όταν τον καλέσαμε, αν περίμενε ή αν ολοκλήρωσε σωστά μια άσκηση. Υπάρχει όμως και κάτι που δεν φαίνεται πάντα εύκολα. Είναι το συναίσθημα που συνοδεύει τη συμπεριφορά.
Καθημερινά βλέπω ότι ένας σκύλος μπορεί να εκτελεί μια άσκηση και ταυτόχρονα να αισθάνεται ασφάλεια, χαρά και προσμονή. Μπορεί όμως να κάνει ακριβώς την ίδια κίνηση ενώ νιώθει φόβο, ένταση ή σύγχυση. Εξωτερικά το αποτέλεσμα μπορεί να μοιάζει ίδιο. Για τον σκύλο, όμως, η μαθησιακή εμπειρία είναι εντελώς διαφορετική. Αυτό σημαίνει ότι κάθε μάθημα είναι στην πραγματικότητα δύο μαθήματα. Ο σκύλος μαθαίνει ποια συμπεριφορά τού ζητάμε, αλλά μαθαίνει και πώς αισθάνεται όταν βρίσκεται μαζί μας, όταν κάνει λάθος και όταν προσπαθεί ξανά. Με τον χρόνο, αυτό το δεύτερο μάθημα μπορεί να επηρεάσει την προθυμία του να συνεργαστεί, την αυτοπεποίθησή του και τη συμπεριφορά του απέναντι στην εκπαίδευση.
Από τον Παβλόφ μέχρι τη σύγχρονη έρευνα
Οι βάσεις αυτής της γνώσης άρχισαν να διαμορφώνονται από τα πειράματα του Ιβάν Παβλόφ. Ο Παβλόφ έδειξε ότι ένα αρχικά ουδέτερο ερέθισμα μπορεί να αποκτήσει σημασία όταν συνδέεται επανειλημμένα με κάτι σημαντικό.
Ένας ήχος, για παράδειγμα, μπορεί να αρχίσει να προκαλεί προσμονή τροφής, αν προηγείται σταθερά από την εμφάνισή της. Με τον ίδιο τρόπο, ένα λουρί, ένας χώρος εκπαίδευσης, μια λέξη ή ακόμη και η στάση του σώματος του εκπαιδευτή μπορούν να συνδεθούν με ευχάριστα ή δυσάρεστα συναισθήματα.
Ο Παβλόφ παρατήρησε επίσης ότι, όταν οι διακρίσεις γίνονταν υπερβολικά δύσκολες και μπερδεμένες, η συμπεριφορά των ζώων μπορούσε να αποδιοργανωθεί. Η μάθηση δεν εξαρτάται μόνο από την ανταμοιβή ή τη διόρθωση. Εξαρτάται και από το πόσο καθαρό, προβλέψιμο και διαχειρίσιμο είναι το πρόβλημα που ζητάμε από το ζώο να λύσει.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι το συναίσθημα και η μάθηση δεν λειτουργούν ξεχωριστά. Το συναίσθημα αλλάζει το πού στρέφεται η προσοχή, πόσο εύκολα ανακαλείται μια πληροφορία, πόσο γρήγορα λαμβάνεται μια απόφαση και πόσο έλεγχο μπορεί να ασκήσει ο σκύλος στις παρορμήσεις του.
Περισσότερος ενθουσιασμός δεν σημαίνει καλύτερη μάθηση
Στις προπονήσεις agility συχνά παρατηρώ πολλά σκυλιά όταν φτάσουν σε συναισθηματικη κατάσταση όπου είναι υπερβόλικα ενθουσιασμένα δεν μπορούν να εκτελέσουν σωστά μία άσκηση και να συντονιστούν με τον χειριστή τους, το ίδιο συμβαίνει και όταν ο σκύλος δεν βρίσκει κανένα ενδιαφέρον για το τι συμβαίνει μέσα στο στίβο.
Στην εκπαίδευση συχνά θέλουμε έναν σκύλο με ενέργεια και διάθεση. Αυτό είναι λογικό, ειδικά σε δραστηριότητες όπως το agility, η ανίχνευση οσμών και τα αθλήματα σκύλων. Η ενέργεια, όμως, δεν είναι απεριόριστα χρήσιμη. Όταν ξεπεράσει ένα συγκεκριμένο επίπεδο, μπορεί να μειώσει την ακρίβεια, τον αυτοέλεγχο και την ικανότητα επίλυσης ενός προβλήματος.
Αυτή η σχέση περιγράφεται συχνά με τον νόμο των Yerkes και Dodson. Οι δύο ερευνητές μελέτησαν το 1908 τη σχέση ανάμεσα στην ένταση ενός ερεθίσματος και στην ταχύτητα μάθησης. Η αρχική έρευνα πραγματοποιήθηκε σε ποντίκια και όχι σε σκύλους.
Η βασική ιδέα παρουσιάζεται συχνά ως μια καμπύλη που μοιάζει με ανεστραμμένο γράμμα U. Σε χαμηλή διέγερση μπορεί να μην υπάρχει αρκετή ενεργοποίηση και συμμετοχή. Σε ένα μέτριο, λειτουργικό επίπεδο ο σκύλος μπορεί να συνδυάζει ενέργεια, προσοχή και αυτοέλεγχο. Όταν η διέγερση γίνει υπερβολική, μπορεί να αυξηθούν τα λάθη και να μειωθεί η ικανότητα του σκύλου να επεξεργαστεί πληροφορίες.
Η καμπύλη δεν είναι ένας απόλυτος κανόνας που λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο σε κάθε σκύλο. Το βέλτιστο σημείο εξαρτάται από το άτομο, τη δυσκολία της άσκησης, την εμπειρία και το περιβάλλον. Μια απλή και καλά μαθημένη συμπεριφορά μπορεί να εκτελεστεί ακόμη και με αρκετά υψηλή διέγερση. Μια καινούργια ή δύσκολη άσκηση συνήθως απαιτεί χαμηλότερη ένταση και μεγαλύτερη καθαρότητα.
Η έρευνα των Bray, MacLean και Hare το 2015 εξέτασε αυτή την ιδέα σε 106 σκύλους. Οι ερευνητές συνέκριναν σκύλους συντροφιάς με σκύλους βοήθειας που είχαν επιλεγεί για πιο ήρεμο χαρακτήρα. Σε μια άσκηση αυτοελέγχου, ο έντονος ενθουσιασμός από τον άνθρωπο βοήθησε τους πιο ήρεμους σκύλους βοήθειας. Αντίθετα, οι σκύλοι συντροφιάς, που ξεκινούσαν με υψηλότερη διέγερση, απέδωσαν χειρότερα όταν ο άνθρωπος αύξησε ακόμη περισσότερο τον ενθουσιασμό.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι οι σκύλοι βοήθειας χρειάζονται ένταση ή ότι όλοι οι σκύλοι συντροφιάς χρειάζονται ηρεμία. Δείχνει ότι η ίδια συμπεριφορά του εκπαιδευτή μπορεί να βοηθήσει έναν σκύλο και να δυσκολέψει έναν άλλο.
Πώς το συναίσθημα αλλάζει την εκπαίδευση
Το συναίσθημα μπορεί να επηρεάσει την εκπαίδευση με πολλούς τρόπους:
Επηρεάζει την προσοχή. Ένας φοβισμένος σκύλος μπορεί να εστιάζει περισσότερο στην πιθανή απειλή παρά στον εκπαιδευτή. Ένας υπερβολικά ενθουσιασμένος σκύλος μπορεί να κοιτάζει μόνο το παιχνίδι ή την τροφή και να χάνει άλλες πληροφορίες.
Επηρεάζει την αξία της ανταμοιβής. Η ίδια λιχουδιά δεν έχει πάντα την ίδια αξία. Σε έντονο φόβο ένας σκύλος μπορεί να μην μπορεί να φάει. Σε μεγάλη διέγερση μπορεί να παίρνει την τροφή βιαστικά, χωρίς να έχει καταλάβει τι ακριβώς ενισχύθηκε.
Επηρεάζει την ακρίβεια και τον αυτοέλεγχο. Η ενέργεια μπορεί να αυξήσει την ταχύτητα, αλλά η υπερβολική ένταση μπορεί να αυξήσει τα λάθη, τις πρόωρες εκκινήσεις και τις παρορμητικές αντιδράσεις.
Επηρεάζει την προσπάθεια. Όταν τα λάθη αντιμετωπίζονται χωρίς φόβο, ο σκύλος είναι πιθανότερο να συνεχίσει να δοκιμάζει. Όταν κάθε λάθος έχει δυσάρεστες συνέπειες, μπορεί να γίνει πιο διστακτικός ή να σταματήσει να προσφέρει συμπεριφορές.
Επηρεάζει τη διατήρηση της μαθησιακής μνήμης. Η συναισθηματική κατάσταση κατά τη διάρκεια και μετά το μάθημα μπορεί να επηρεάσει το πόσο καλά θα διατηρηθεί αυτό που έμαθε ο σκύλος.
Μπορεί το συναίσθημα του ανθρώπου να επηρεάσει τον σκύλο;
Η σχέση ανθρώπου και σκύλου είναι στενή και οι σκύλοι είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί στις κινήσεις, στη φωνή και στις μυρωδιές μας. Αυτό δεν σημαίνει ότι ”διαβάζουν το μυαλό μας”. Υπάρχουν όμως ενδείξεις ότι η συναισθηματική κατάσταση του ανθρώπου μπορεί να επηρεάσει τη δική τους συμπεριφορά.
Το 2024, οι Parr-Cortes και συνεργάτες εξέτασαν κάτι ακόμη πιο εντυπωσιακό. Παρουσίασαν σε σκύλους οσμές από άγνωστους ανθρώπους που βρίσκονταν σε κατάσταση στρες ή χαλάρωσης. Όταν οι σκύλοι μύριζαν την οσμή στρες, πλησίαζαν πιο αργά ένα αβέβαιο δοχείο σε μια δοκιμασία γνωστικής προκατάληψης. Η συμπεριφορά τους έγινε πιο επιφυλακτική, ακόμη και χωρίς να βλέπουν τον άνθρωπο από τον οποίο προερχόταν η οσμή.
Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι η φωνή, η αναπνοή, η ένταση των κινήσεων και πιθανώς η οσμή μας αποτελούν μέρος του περιβάλλοντος εκπαίδευσης.
Επτά πρακτικές αρχές για καλύτερη εκπαίδευση
Δούλεψε κάτω από το όριο της έντονης δυσφορίας. Αν ο σκύλος δεν μπορεί να φάει, να παρατηρήσει, να απομακρυνθεί ή να εκτελέσει κάτι που γνωρίζει καλά, πιθανότατα η κατάσταση είναι υπερβολικά δύσκολη.
Ρύθμισε τη διέγερση ανάλογα με την άσκηση. Μια γρήγορη αθλητική άσκηση μπορεί να χρειάζεται περισσότερη ενέργεια. Μια νέα άσκηση ακρίβειας ή αυτοελέγχου μπορεί να χρειάζεται πιο ήρεμο περιβάλλον.
Κράτησε τα κριτήρια καθαρά. Όταν ο σκύλος αποτυγχάνει επανειλημμένα, εξέτασε πρώτα αν η άσκηση είναι κατανοητή και αν έχει χωριστεί σε αρκετά μικρά βήματα.
Κάνε τον δείκτη ανταμοιβής αξιόπιστο. Αν χρησιμοποιείς click ή μια συγκεκριμένη λέξη ως υπόσχεση ανταμοιβής, φρόντισε η ανταμοιβή να ακολουθεί.
Πρόσφερε προβλεψιμότητα και διαλείμματα. Το διάλειμμα δεν είναι πάντα έντονο παιχνίδι. Για έναν ήδη διεγερμένο σκύλο μπορεί να είναι η απομάκρυνση από τον χώρο, η εξερεύνηση ή λίγα λεπτά ηρεμίας.
Μην κρίνεις από ένα μόνο σημάδι. Παρατήρησε ολόκληρο το σώμα, την ένταση των κινήσεων, την αναπνοή, την προθυμία προσέγγισης και τη δυνατότητα του σκύλου να επιλέξει.
Η επιτυχία δεν είναι μόνο τι έκανε ο σκύλος στο τέλος της προπόνησης. Είναι τι θυμάται αργότερα και με ποια διάθεση επιστρέφει στο μάθημα.
Πηγές
Pavlov, 1927, Yerkes και Dodson, 1908. Deldalle και Gaunet, 2014. Cooper και συνεργάτες, 2014. Sümegi, Oláh και Topál, 2014. Bray, MacLean και Hare, 2015. Vieira de Castro και συνεργάτες, 2020. Cimarelli και συνεργάτες, 2021. Hamlaoui και συνεργάτες, 2022. Flint και συνεργάτες, 2024. Parr-Cortes και συνεργάτες, 2024. Collins-Pisano και συνεργάτες, 2025.
Professional Dog Trainer – Agility Instructor -Agility Athlete – Agility Judge.
Για περισσότερες πληροφορίες, συμβουλές εκπαίδευσης και καθοδήγηση για τον δικό σου σκύλο, μπορείς να επικοινωνήσεις μαζί μου στο Facebook και στο Instagram και στη σελίδα Success Dog Coaching.
