Στον Απόστολο Κυρίτση, Καθηγητή ΕΜΠ
Η κατηργημένη στη χώρα μας Κοινωνιολογία ιδρύθηκε περί το 1839 από τον θετικό φιλόσοφο Αύγουστο Κοντ (1798-1857) βαφτισμένη αρχικά ως κοινωνική φυσική. Συχνά επιτρέπω στον εαυτό μου αναλογικές συσχετίσεις του κοινωνικού με τις θετικές επιστήμες και μάλιστα εντοπίζω ερμηνευτική αξία. Παρακάτω θα υποστηρίξω ότι η κοινωνική ελευθερία δεν πηγάζει από την αυτονομία, αλλά από τη συνεργασία υπό περιορισμούς. Μέσα από την ενοποίηση της φυσικής και της κοινωνικής θεωρίας, η συνύπαρξη επαναπροσδιορίζεται ως μια συνεργατική προσαρμογή στον περιορισμένο συστημικό χώρο.
Έχοντας ως αφετηρία τις θεωρίες ελεύθερου όγκου (Free Volume Theories), τις οποίες δανείστηκα από τη Φυσική της Ύλης, των πολυμερών και υάλων, έμαθα για τις θεωρίες ελεύθερου όγκου, που μας λένε ότι κάθε σωματίδιο χρειάζεται έναν ελάχιστο ελεύθερο χώρο (όγκο) για να κινηθεί. Όσο μειώνεται αυτός ο χώρος η κινητικότητα μειώνεται και το σύστημα «παγώνει», υαλοποιείται. Όταν υπάρχει αρκετός ελεύθερος όγκος διευκολύνονται οι μετατοπίσεις και εμφανίζεται ρευστότητα και προσαρμοστικότητα. Συνεπώς η ελευθερία κίνησης δεν είναι απόλυτη, αλλά συναρτάται με τον διαθέσιμο χώρο εντός ενός συστήματος μονάδων που βρίσκονται σε διάδραση.
Σε συνάρτηση με αυτό το φαινόμενο βρίσκονται οι συνεργατικές θεωρίες (cooperative phenomena), οι οποίες εξετάζουν τα φαινόμενα φάσεων και τα υαλώδη συστήματα· μας λένε ότι η συμπεριφορά ενός σωματιδίου δεν είναι ανεξάρτητη και ότι η κίνηση απαιτεί συλλογική αναδιάταξη γειτονικών σωματιδίων, δηλαδή η αλλαγή σε ένα σημείο του συστήματος προϋποθέτει συντονισμό με άλλα σημεία. Οι θεωρίες ελεύθερου όγκου λένε χρειάζεσαι χώρο για να κινηθείς και οι συνεργατικές θεωρίες λένεχρειάζεσαι και τους άλλους για να κινηθείς. Συνεπώς η ελευθερία σε ένα πυκνό σύστημα δεν είναι ατομική ιδιότητα, αλλά συλλογικό επίτευγμα.
Εάν εκλάβουμε την κοινωνία ως «πυκνό σύστημα», ο ελεύθερος όγκος αντιστοιχεί στον κοινωνικό χώρο με κάποιες αντιστοιχίες: ο φυσικός ελεύθερος όγκος είναι ο κοινωνικός-ψυχολογικός-οικονομικός χώρος και η έλλειψή του επιφέρει πίεση, συγκρούσεις, ακινησία. Μπορούμε να δούμε το φαινόμενο στον υπερπληθυσμό των πόλεων, στην έλλειψη οικονομικών πόρων και στον περιορισμό των ελευθεριών. Όταν ο κοινωνικός ελεύθερος όγκος μειώνεται τότε αυξάνεται η (προσ)τριβή, μειώνεται η κοινωνική και οικονομική κινητικότητα, και αυξάνονται οι ανισότητες και οι αποκλεισμοί, δηλαδή οι «παγωμένες» καταστάσεις. Εύλογα, λοιπόν, προσλαμβάνουμε την αναλογία της συνεργατικής θεωρίας σε κοινωνικό επίπεδο, εφόσον καμία ομάδα δεν κινείται ανεξάρτητα, κάθε αλλαγή απαιτεί θεσμικό πλαίσιο, συντονισμό, εμπιστοσύνη, κατ’ αναλογία προς τα φυσικά συστήματα όπου η «μετατόπιση» ενός ατόμου προϋποθέτει μικρές μετατοπίσεις πολλών άλλων.
Μπορούμε έτσι να εκλάβουμε τη συνύπαρξη ως φυσικο-κοινωνικό φαινόμενο και να ισχυριστούμε ότι η συνύπαρξη δεν είναι απλώς ηθική επιταγή, αλλά συνιστά δομική αναγκαιότητα των συστημάτων υψηλής πυκνότητας.
Σε μια κοινωνία, αν αυξηθεί η πληθυσμιακή, οικονομική ή πολιτισμική πυκνότητα επέρχεται μείωση του ελεύθερου χώρου και αυξάνεται η ανάγκη συνεργασίας. Άρα, όσο λιγότερος χώρος υπάρχει, τόσο περισσότερο απαιτείται συνεργασία, για να υπάρξει ελευθερία. Κάτι τέτοιο συνιστά μια προσφυή αναλογία ενός νόμου της Φυσικής σε κοινωνικό επίπεδο.
Με άλλα λόγια, η ανθρωπότητα, καθώς συμπυκνώνεται μέσα από τις διαδικασίες αστικοποίησης και της αναπόδραστης παγκοσμιοποίησης, χάνει τον ελεύθερο όγκο, ο οποίος κάποτε επέτρεπε την ανεξάρτητη δράση. Σε τούτο το νέο περιβάλλον, η κίνηση-οικονομική, κοινωνική, πολιτισμική-δεν αποτελεί ατομική υπόθεση. Όπως στα υαλώδη υλικά, κάθε μετατόπιση απαιτεί συλλογική αναδιάταξη έτσι και η συνύπαρξη δεν είναι επιλογή, αλλά μηχανισμός επιβίωσης, εφόσον ένα σύστημα χωρίς συνεργασία «παγώνει».
Στις σύγχρονες εφαρμογές το διακρίνω στις αστικές (urban) κοινωνίες, όπως στην οδική κυκλοφορία, η οποία αποτελεί φαινόμενο αμιγώς συνεργατικό, διότι αν οι οδηγοί δεν «συνεργαστούν» θα οδηγηθούμε σε κυκλοφοριακή συμφόρηση, δηλαδή υαλοποίηση.
Το διακρίνω στην Οικονομία, στις αγορές, οι οποίες απαιτούν εμπιστοσύνη, η οποία αν χαθεί θα έχουμε «πάγωμα» ρευστότητας. Ανάλογο φαινόμενοι και στην πολιτική διακυβέρνηση, στην οποία οι πολυπολιτισμικές κοινωνίες προσφέρουν περιορισμένο κοινωνικό χώρο και υπάρχει έκδηλα υψηλή ανάγκη για συνεργατικές δομές. Στην ψηφιακή εποχή μας, υπάρχει ένα φαινόμενο υπερσύνδεσης, που μειώνει τον ψυχολογικό ελεύθερο όγκο και προϋποθέτει νέες μορφές συντονισμού μέσα από κανόνες και θεσμικές αναδιατάξεις.
Η ελευθερία σε μια σύγχρονη κοινωνία δεν είναι αποτέλεσμα απομόνωσης, αλλά προϊόν συνεργασίας σε περιορισμένο χώρο. Για να το διατυπώσουμε πιο «φυσικο-φιλοσοφικά», ο ελεύθερος όγκος δημιουργεί τη δυνατότητα κίνησης, αλλά η συνεργασία την καθιστά πραγματική.
Ο Κώστας Θεολόγου είναι καθηγητής στο ΕΜΠ και στο ΕΑΠ
