Παρακολούθησα την πολυαναμενόμενη κινηματογραφική ταινία Οδύσσεια του Βρετανού σκηνοθέτη, σεναριογράφου και παραγωγού Κρίστοφερ Νόλαν. Σύμφωνα με το βιογραφικό του ο Νόλαν σπούδασε Αγγλική Φιλολογία (English Literature) στο University College London (UCL). Το εν λόγω Πανεπιστήμιο συμπλήρωσε το τρέχον έτος 200 χρόνια συνεχούς παρουσίας στα ακαδημαϊκά δρώμενα του Ηνωμένου Βασιλείου. Εκτός από το Τμήμα που φοίτησε ο Νόλαν στο UCL υπάγεται και το Τμήμα Greek & Latin στο οποίο οι φοιτητές/τριες διδάσκονται Αρχαία Ελληνικά, μελετούν την Ιλιάδα και την Οδύσσεια στην ομηρική διάλεκτο, αναλύοντας τη γραμματική, τη σύνταξη, το μέτρο και τη φιλολογική τους σημασία. Στο Τμήμα της Αγγλικής Φιλολογίας τα κλασικά έπη εξακολουθούν να διδάσκονται – και ήταν υποχρεωτικά κατά την περίοδο των σπουδών του Νόλαν – ως βασικά κείμενα αναφοράς στο πρώτο έτος σπουδών, καθώς η Ιλιάδα και η Οδύσσεια θεωρούνται (και είναι) η γενέθλιος πράξη της δυτικής λογοτεχνικής παράδοσης.
Στον απόηχο της προβολής της ταινίας Οδύσσεια, ο Βρετανός σκηνοθέτης ‒σε δήλωσή του‒ μας πληροφόρησε ότι τη σκήνη με τον Δούρειο Ίππο την έπλαθε σκηνοθετικά περίπου είκοσι έτη! Συνειρμικά ανακύπτει μια πιθανή αιτιώδης σχέση σύμφωνα με την οποία οι σπουδές του Νόλαν είχαν σε μεγάλο βαθμό προσδιορίσει το διανοητικό πλαίσιο βάσει του οποίου μας απέδωσε κινηματογραφικά το ομηρικό αριστούργημα. Βλέποντας την ταινία – πέραν της σκηνοθετικής αρτιότητας– κατανοεί ο δέκτης ότι αρκετά από τα βασικά, αλλά κυρίως έσχατα ανθρωπολογικά ζητήματα που πραγματεύεται η Οδύσσεια τίθενται από τον Νόλαν προσαρμοσμένα στους αξιακούς και ηθικούς κώδικες της εποχής μας.
Σχετικά με την αξιολόγηση της ταινίας μάλλον δεν πρέπει να εστιάσουμε στη διανομή των ρόλων, την αφηγηματική διαφοροποίηση του Νόλαν εν σχέσει με τη χρονική σειρά in media res του Ομήρου, ως προς το αφετηριακό σημείο της αφηγηματικής ροής της ταινίας και το πρωτότυπο. Δεν έχουν σημασία ‒για την αξιολόγηση της ταινίας‒ η εβενόχρους ωραία Ελένη όπως και η Κλυταιμνήστρα, ή η μάλλον μεσαιωνική απεικόνιση των Λαιστρυγόνων. Ακόμη και η πιο αυστηρή κριτική οφείλει πρωτίστως να εστιάσει σε ποιο βαθμό ο Νόλαν κατόρθωσε να αποτυπώσει με επάρκεια το βαρύ ανθρωπολογικό φορτίο του ομηρικού έπους προσαρμοσμένο στην παρούσα συγκυρία.
Προσωπικά η ταινία μου άρεσε, παρά τις όποιες ενστάσεις όπως η αρκετά φορτισμένη από την περιρρέουσα woke ατμόσφαιρα εκδοχή της Κίρκης. Το ερώτημα όμως που ανακύπτει ως μία δυνητική κατάσταση στο μέλλον τίθεται το εξής:
«Πώς θα αποτυπωθεί κινηματογραφικά και πώς θα αξιολογηθεί μια νέα εκδοχή της Οδύσσειας ή της Ιλιάδας είκοσι ή τριάντα έτη μετά αν σκηνοθέτης, κριτικοί και θεατές δεν έχουν διδαχθεί τα συγκεκριμένα έπη στο πλαίσιο των εγκύκλιων σπουδών τους;».
Το ερώτημα δεν είναι θεωρητικό, εφ’ όσον το κίνημα Disrupt Texts κατορθώσει την αποπομπή των ομηρικών έργων από τα προγράμματα σπουδών της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης σε χώρες του δυτικού κόσμου. Για να υπάρξει κριτική ενός κινηματογραφικού έργου, όπως και κάθε κριτική, χρειάζεται ένα πλαίσιο αναφοράς το οποίο διαμορφώνεται εντός της κάθε κοινωνίας.
Αν εκλείψουν η Οδύσσεια κι η Ιλιάδα, ως κείμενα αναφοράς από τα προγράμματα σπουδών, ενδεχομένως σε μια μελλοντική κινηματογραφική εκδοχή τους να πρωταγωνιστούν ο Οδυσσέας, ο Λεωνίδας και ο Μέγας Αλέξανδρος που πολεμούν αντάμα· ενδεχομένως τότε η ταινία να αξιολογηθεί ως κινηματογραφικό αριστούργημα και να καταγράψει μεγάλη εμπορική επιτυχία. Εγχώρια δε, η ταινία πιθανόν να εκθειάζεται επειδή συμβάλλει στην προβολή της χώρας στο εξωτερικό!
Απευκταία και δυσοίωνη μια τέτοια προοπτική… Προς το παρόν: «Ευχήν Ομήρω»!
