Η αφορμή για το ταξίδι στη Σκύρο δόθηκε στη φιλολογική παρέα πριν από καιρό. Στο παρελθόν είχαν την τύχη να δουν και να θαυμάσουν ασπρόμαυρη φωτογραφία εποχής από την τελετή των αποκαλυπτηρίων του αγάλματος του Rupert Brooke (1887-1915).
Η φωτογραφία του Eli Lotar (1905-1969) από το πρώτο ταξίδι του στην Ελλάδα, που φιλοξενείται στο Κέντρο Pompidou ήταν το κέντρισμα να γνωρίσουν από κοντά το πλάτωμα της αιώνιας ποίησης στο ύψωμα της Χώρας, όπου το 1931 κατέγραψε ο φακός του τολμηρού καλλιτέχνη της παρισινής πρωτοπορίας. Όπως με μια κίνηση τραβήχτηκε το ύφασμα που σκέπαζε το γλυπτό έτσι και ο φωτογράφος τράβηξε μια και μοναδική για την ημέρα φωτογραφία.
Στο κέντρο δεσπόζει το μεγαλοπρεπές άγαλμα του Ρούπερτ Μπρουκ ολόγυμνο ενώ στα δεξιά και αριστερά του ποζάρουν δυο ιδιαίτερα μοντέλα, ενδεδυμένα από πάνω μέχρι κάτω με τοπικές ενδυμασίες και γκλίτσα, ως φρουροί κατά κάποιον τρόπο της παράδοσης αλλά και του ποιητή κοιτάζοντας τον φακό με τη ματιά της υπαίθρου και συγκρατημένο χαμόγελο.
Ενδιαφέρουσα επίσης για την μελέτη του γεγονότος υπήρξε και η φωτογραφική λήψη του ρεπόρτερ του Associated Press με το γλυπτό περικυκλωμένο από τον κόσμο την ημέρα της φανέρωσής του. Ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος που αποκαλύπτει το έργο τέχνης, η ποιήτρια Μυρτιώτισσα με το χαρακτηριστικό βλέμμα και ο μητροπολίτης Καρυστίας Παντελεήμων που δείχνει προσηλωμένος στο φακό με αίσθημα κυριαρχίας. Πολλοί επίσημοι, Έλληνες και ξένοι με ρεπούμπλικες, οι τοπικές αρχές, ποιητές και λογοτέχνες, σκυριανοί με τοπικές φορεσιές, χωροφύλακες με τη στολή τους αλλά και απλοί νησιώτες, άνθρωποι του μόχθου με την τραγιάσκα τους στέκονται γύρω από το άγαλμα, περήφανοι για το πρωτόγνωρο της δόξας στο νησί τους. Ωστόσο, όλοι γίνονται ένα παρά τις διαφορές τους για να χωρέσουν στο κάδρο.
Ένα τολμηρό έργο για τα ήθη της εποχής εκείνης, στον τύπο του αρχαιοελληνικού γλυπτού παρακίνησε και την παρέα να ανηφορίσει καλοκαίρι του 2026 για τη χώρα της Σκύρου, και να θαυμάσουν από κοντά το έργο του Μιχάλη Τόμπρου (1889-1974). Το ορειχάλκινο άγαλμα αναπαριστά γυμνή την ποιητική αλήθεια και τη γυμνή ομορφιά. Εκεί που συναντιέται το αρχαιοελληνικό κάλλος με την ποίηση. Η συνάντηση των ωραίων πραγμάτων θα λέγαμε, ενθυμούμενοι τον ποιητή.
«Όταν η ομορφιά κ η ομορφιά συναντηθούνε
Ολόγυμνες, το ωραίο απέναντι στο ωραίο
Κλαίει με δάκρυα γλυκά η γη…»
Ομορφιά και ομορφιά (1)
Ένα κομμάτι γης που διαμορφώθηκε κατάλληλα για την μόνιμη εγκατάσταση του νεαρού Άγγλου φιλέλληνα, έφεδρου αξιωματικού του βρετανικού ναυτικού. Του στρατιώτη και ρομαντικού ποιητή που έμελλε να αφήσει την τελευταία νεανική δροσάτη πνοή του στη φιλόξενη Σκύρο, έναν λατρεμένο τόπο που θα ήταν παντοτινά για εκείνον μια μικρή Αγγλία.
Κι αν σκοτωθώ, αυτή σου η σκέψη μού ταιριάζει:
Υπάρχει κάπου μια γωνιά, σε ξένη γη,
Που `ναι για πάντα Αγγλία. Εκεί θε να σκεπάζει
Χώμα ακριβό μια χούφτα σκόνη πιο ακριβή…
Ο στρατιώτης
Η αγάπη για την ποίηση και τη φωτογραφία έδωσε το έναυσμα στην παρέα να ανηφορίσει προς τη Μεγάλη Στράτα, στην πλατεία Μπρουκ, όπως ακουγόταν από τους περισσότερους ντόπιους και είχε ταυτιστεί με το όνομα του ποιητή. Καθώς η ανάβαση ακόμα και στο ηλιοβασίλεμα γινόταν κοπιαστική στάθηκαν να ρωτήσουν ένα ζευγάρι που κατέβαινε την ίδια στιγμή προς την παραλία «Μαγαζιά» αν είναι κοντά η πλατεία Μπρουκ. Τους χαιρέτησαν και τους κοίταξαν λέγοντας. Αν εννοείτε την πλατεία Μπρουκ- Κύπρου είναι σχεδόν δίπλα. Πράγματι στην επόμενη στροφή ο δρόμος κατέληγε εκεί και έδειχνε την ιστορία του. Για τη διπλή ονομασία που ακουγόταν πρώτη φορά παραξενεύτηκαν.
Από την πινακίδα αριστερά τους κατάλαβαν ότι έφτασαν στην αιωνιότητα. «Πλατεία αιώνιας ποίησης», έγραφε και είχε γείρει ελαφρώς ακουμπισμένη στον τοίχο. Ποιος ξέρει γιατί. Ίσως από θλίψη για την αδιαφορία των ανθρώπων προς την ποίηση. Ο Roupert Brooke ήταν ολόρθος και έτοιμος να απαγγείλει από το βάθρο του. Στο ένα χέρι κρατούσε τα γραφτά του. Άραγε θα τα ξετύλιγε;
Στον τόπο και το χρόνο που έφτασαν στάθηκαν τυχεροί γιατί χάρηκαν την απόλυτη γαλήνη ακριβώς την ώρα που έγερνε και ο ήλιος. Ένας τεράστιος κύκλος και στο κέντρο του ο ποιητής, στο βάθος πίσω του η απεραντοσύνη του Αιγαίου! Τοπίο ειδυλλιακό, κατάλληλο για περισυλλογή και στοχασμό. Γοητευμένοι κάθισαν απέναντί του στο παγκάκι και περίμεναν. Ποιος ξέρει αν ήταν θρόισμα χαρτιού που ξεδιπλώθηκε ή αν ήταν παιχνίδισμα του ανέμου αλλά η ποίηση ακούστηκε ατόφια.
Λένε ότι υπάρχει ένας ψηλός, ανέμελος και παράξενος κόσμος,
Έξω από το κύμα των ημερών και της χρονικής παλίρροιας,
Όπου η Πίστη και το Καλό, Η Σοφία και η Αλήθεια κατοικούν,
Aeterna corpora, που δεν υπόκεινται σε αλλαγή.
Εκεί κινούνται οι σίγουροι ήλιοι αυτών των χλωμών σκιών
Εκεί στέκονται τα αθάνατα σημαιάκια του πολέμου μας. η
Λιωμένη σάρκα μας στερεωμένη εκεί, ένα αστέρι,
Και οι καρδιές που φθείρονται, η άφθαρτη Αγάπη…
«Ευμετάβλητο»
Δεν πρόλαβε να τελειώσει και ο ποιητής σώπασε. Παρέες ξέγνοιαστες γέμισαν την πλατεία με φωνές χαρούμενες και πολλά θαυμαστικά για το τοπίο. Τριγυρνούσαν γύρω γύρω σαν αλλοπαρμένοι και με τα κινητά ανέβαζαν τις ευτυχισμένες στιγμές από τις διακοπές τους στη Σκύρο.
Η φιλολογική παρέα αποχαιρέτησε τον ποιητή και σκέφθηκε ότι ήρθε η ώρα να αποσυρθεί. Από την Αγία Τριάδα των εμπόρων που είναι στην πλατεία πέρασαν να ανάψουν κεράκι. Στον εξωτερικό τοίχο μαρμάρινη εντοιχισμένη επιγραφή μαρτυρούσε: «ΠΛΑΤΕΙΑ ΜΠΡΟΥΚ-ΚΥΠΡΟΥ». Τότε θυμήθηκαν και διερωτήθηκαν πώς συσχετίζεται ο ποιητής Rupert Brooke με την Κύπρο και συνυπάρχουν στην πλατεία. Η αναφορά «επί προεδρίας Σοφοκλή Δ. Στεφανίδου (1929-1934)» φανέρωνε μάλλον την κατασκευή της πλατείας και όχι τη διπλή ονομασία. Κατά μαρτυρίες της εποχής εκείνης η πλατεία, την ημέρα των αποκαλυπτηρίων «εβαπτίσθη» από τον Βέλγο ποιητή Paul Vanderborght «Πλατεία Αιώνιας Ποίησης».
Η ονομασία Κύπρος φαίνεται ότι προστέθηκε σε μεταγενέστερο χρόνο μάλλον τη δεκαετία του 1950 στο πνεύμα αλληλεγγύης του αγώνα των Κυπρίων για την απελευθέρωση από τη Βρετανική κυριαρχία και την «Ένωση» με την Ελλάδα (δημοψήφισμα 1950). Υπενθυμίζεται, ότι και η αντίστοιχη μετονομασία της πλατείας Τσώρτσιλ στην Καλλιθέα σε πλατεία Κύπρου εντάσσεται στο ίδιο πνεύμα της πανελλήνιας συμπαράστασης προς τιμή των Κυπρίων Αγωνιστών Μιχαήλ Καραολή και Ανδρέα Δημητρίου που εκτελέστηκαν από τους Άγγλους (1956).
Μεταξύ των μελών της παρέας ακολούθησε συζήτηση για την αναζήτηση και ανασύνθεση των γεγονότων που ενδεχομένως εξηγούν τη διπλή ονομασία, αφού προς το παρόν δεν είχαν πρόσβαση στα αρχεία του Δήμου Σκύρου για περαιτέρω έρευνα. Η ανασυγκρότηση της ιστορικής αλήθειας ανέδειξε τους λόγους αυτής της συνύπαρξης.
Η παρέα επέστρεψε στο παγκάκι και ατενίζοντας το Αιγαίο έβαλε τις ψηφίδες του παρελθόντος στη θέση τους συναρμολογώντας το παζλ.
Ο ρομαντικός ποιητής και φιλέλληνας Ρούπερτ Μπρουκ ακολουθώντας τη φιλελεύθερη πολιτική του Winston Churchill (1874-1965) – εμπνευστή της εκστρατείας στην Καλλίπολη (1915 -1916) – συστρατεύεται για την απελευθέρωση της Κωνσταντινούπολης και τη συντριβή της οθωμανικής αυτοκρατορίας κατά τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο. Αρρωσταίνει και πεθαίνει εν πλω, στην Σκύρο 23 Απριλίου 1915, ημέρα του Αγίου Γεωργίου προστάτη της Αγγλίας και της Σκύρου. Τι σύμπτωση! Στον τάφο του στις Τρεις Μπούκες, ο Έλληνας διερμηνέας έγραψε με μολύβι πίσω από τον ξύλινο σταυρό :«ἐνθάδε κεῖται ὁ δοῦλος τοῦ Θεοῦ ἀνθυπολοχαγὸς τοῦ Ἀγγλικοῦ ναυτικοῦ ἀποθανὼν ὑπὲρ τῆς ἀπελευθερώσεως τῆς Κων. πούλεως ἀπὸ τῶν Τουρκῶν».
Ο Τσώρτσιλ εξυμνώντας τον ποιητή γράφει νεκρολογία στην εφημερίδα London Times με αναφορά στα Σονέτα του και με σκοπό την τόνωση του φρονήματος των Άγγλων στρατιωτών συμβάλλοντας στην παγκόσμια αναγνώριση του Rupert Brooke. Ωστόσο ο ποιητής είχε ήδη γράψει τον δικό του επιτάφιο στο ποίημα The soldier/ Ο στρατιώτης.
Στην εκστρατεία της Καλλίπολης η Μεγάλη Βρετανία ζητάει τη συμμετοχή της Ελλάδας στο πλευρό της Entente και Anzac με αντάλλαγμα τη μελλοντική παραχώρηση της Κύπρου στην Ελλάδα. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος αποδέχεται τη συμμετοχή αλλά λόγω διαφωνίας με τον «γερμανόφιλο» βασιλιά Κωνσταντίνο Α΄, η Ελλάδα δεν συμμετέχει στην εκστρατεία της Καλλίπολης και «χάνεται» η πρώτη και μοναδική προσφορά των Βρετανών για την ενσωμάτωση της Κύπρου στην Ελλάδα.
Δεκαπέντε χρόνια μετά την εκστρατεία της Καλλίπολης ο Βενιζέλος ως πρωθυπουργός επισκέπτεται τη Σκύρο ( 5 Απριλίου 1931) για τα αποκαλυπτήρια του αγάλματος του Μπρουκ ενδεχομένως ενθυμούμενος την εκστρατεία της Καλλίπολης, τη θυσία του Άγγλου φιλέλληνα και ποιητή αλλά και τη χαμένη ευκαιρία για την Κύπρο.
Είκοσι χρόνια μετά τα αποκαλυπτήρια του Μπρουκ η Κύπρος ξαναέρχεται στο προσκήνιο με το αίτημα της Ένωσης με την Ελλάδα και το δημοψήφισμα του 1950. Η εθνική πολιτική του Αρχιεπισκόπου Μακάριου Γ΄ δεν υποστηρίζεται από την κυβέρνηση του Νικολάου Πλαστήρα, όπου στη συνάντηση με τον Μακάριο (1951) φέρεται να δήλωσε «Εγώ παπά μου δεν τα βάζω με τους Εγγλέζους» ενώ η ίδια πολιτική συνεχίζεται με τον Αλέξανδρο Παπάγο. Η ρεαλιστική πολιτική της «ανεξαρτησίας» της Κύπρου κορυφώνεται με τη συνθήκη της Ζυρίχης ( 1959).
Με την βρετανική αναγνώριση και της τουρκικής συγκυριαρχίας της Κύπρου δεν άργησε να έρθει η εισβολή, κατοχή και διχοτόμηση της ανεξάρτητης Κυπριακής δημοκρατίας (1974)…
Στο ιστορικό αυτό πλαίσιο εικάζεται ότι η προσθήκη του ονόματος της Κύπρου στην πλατεία Μπρουκ στη Σκύρο εξέφραζε τη λαϊκή διαμαρτυρία ενάντια στην κυρίαρχη αποικιοκρατική βρετανική πολιτική αλλά και την υποχωρητική – «ρεαλιστική» εξωτερική πολιτική της Ελλάδας (1950-1974). (2)
Σήμερα, στην Πλατεία της Αιώνιας ποίησης, η συνύπαρξη Μπρουκ και Κύπρου αποτελεί Μνημείο πνευματικής αφύπνισης και αντίστασης ενάντια στη λησμονιά και την παραχώρηση της γλώσσας και του πολιτισμού, της ελιάς και της θάλασσας. Ατενίζοντας από την πλατεία το απέραντο γαλάζιο του Αιγαίου, το Πνεύμα του Ποιητή ταξιδεύει από τις Τρεις Μπούκες της Σκύρου στην Αμμόχωστο της Κύπρου.
Η αιωνιότητα της Ποίησης και του Ελληνισμού.
Παραπομπές
1. Για τα ποιήματα που αναφέρονται στο άρθρο βλέπε Rupert Brooke, Τα Ποιήματα, ο Ποιητής και η Σκύρος, Μετάφραση Γκρης Ηλίας, Κάραλη Κερασία, εκδ. Γκοβόστης, Αθήνα 2015.
2. Δρ. Ανδρέας Θεοφάνους, Ήταν εφικτή η Ένωση την περίοδο 1950-1974; (HuffPost, 20/7/2023)
Ανδριανή Στράνη
