Κβαντική θεραπεία, κβαντική ιατρική, κβαντικός ηθοποιός… Η λέξη «κβαντικός» έχει γίνει ένα από τα πιο περιζήτητα (δια)κοσμητικά επίθετα της αγοράς. Την κοτσάρουμε πλέον σχεδόν παντού: σε προϊόντα, σεμινάρια, μεθόδους αυτοβελτίωσης και «θεραπείες». Η χρήση της είναι τόσο ευρεία, και συχνά τόσο αδόκιμη ή ακόμη και σκόπιμα παραπλανητική, ώστε ο όρος κινδυνεύει να απωλέσει το αρχικό του νόημα. Κι αυτό κρύβει σοβαρούς κινδύνους. Αξίζει, λοιπόν, να προσπαθήσουμε να αποκαταστήσουμε τη σχέση του σημαίνοντος με το σημαινόμενο: τι πάει να πει «κβαντικός»;
Ο όρος προέρχεται από το λατινικό quantum (= ποσό) — στα ελληνικά «κβάντο», ως άμεσο δάνειο — και δηλώνει την ελάχιστη διακριτή ποσότητα στην οποία ανταλλάσσεται ένα φυσικό μέγεθος. Η ιδέα ότι ορισμένα φυσικά μεγέθη δεν μπορούν να ανταλλάσσονται παρά μόνο σε συγκεκριμένες, διακριτές ποσότητες γεννήθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν η κλασική φυσική αδυνατούσε να εξηγήσει ικανοποιητικά ορισμένα θεμελιώδη φαινόμενα. Το 1900, ο Max Planck έδειξε ότι η ακτινοβολία του μέλανος σώματος μπορούσε να περιγραφεί αν θεωρούσαμε ότι η ενέργεια εκπέμπεται και απορροφάται σε διακριτές ποσότητες. Το 1905, ο Albert Einstein προχώρησε ένα βήμα παραπέρα, χρησιμοποιώντας την κβάντωση της φωτεινής ενέργειας για να εξηγήσει το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο. Και το 1913, ο Niels Bohr εισήγαγε διακριτές ενεργειακές στάθμες στο άτομο, εξηγώντας έτσι το γραμμικό φάσμα του υδρογόνου. Αυτό που ξεκίνησε ως μια τολμηρή υπόθεση αποδείχθηκε τελικά θεμελιώδης ιδιότητα της φύσης. Και μέσα στα επόμενα είκοσι πέντε χρόνια, με τη συμβολή επιστημόνων όπως οι Heisenberg, Schrödinger, Born, de Broglie και Dirac, οι επιμέρους αυτές ιδέες συγκροτήθηκαν σε μια συνεπή θεωρία: την κβαντική μηχανική.
Η κβαντική μηχανική, λοιπόν, περιγράφει τη συμπεριφορά της ύλης και της ακτινοβολίας κυρίως στις ατομικές και υποατομικές κλίμακες, όπου η καθημερινή μας διαίσθηση παύει συχνά να αποτελεί ασφαλή οδηγό. Κβαντικό, κατ’ επέκταση, ονομάζεται κάθε φαινόμενο που ερμηνεύεται μόνο στο πλαίσιο της κβαντικής θεωρίας. Επί έναν αιώνα, οι προβλέψεις της θεωρίας ελέγχθηκαν με εξαντλητικές μετρήσεις και επιβεβαιώθηκαν με ακρίβεια που δεν έχει προηγούμενο στην ιστορία της επιστήμης. Τα τρανζίστορ, τα λέιζερ και οι μαγνητικοί τομογράφοι είναι καρποί της κβαντικής φυσικής του προηγούμενου αιώνα.
Σήμερα μπορούμε πλέον να ελέγχουμε μεμονωμένα άτομα και φωτόνια και να κωδικοποιούμε πληροφορία σε αυτά. Πάνω σε αυτή τη δυνατότητα χτίζουμε κβαντικούς υπολογιστές και προσομοιωτές, κβαντικά δίκτυα επικοινωνιών και κβαντικούς αισθητήρες. Βρισκόμαστε έτσι στο λυκαυγές της λεγόμενης Δεύτερης Κβαντικής Επανάστασης, με εφαρμογές που ξεκινούν από την κρυπτογραφία και τη γεωσκόπηση και φιλοδοξούν να φτάσουν έως τη μοντελοποίηση βιομορίων και την ιατρική διάγνωση.
Ο καλοπροαίρετος αναγνώστης ήδη θα αναρωτιέται: Μπορούν οι προαναφερθείσες επιτυχίες της Κβαντικής Φυσικής να αποτελέσουν πηγή έμπνευσης και πέρα από την επιστήμη, στα πλαίσια του φιλοσοφικού στοχασμού ή της τέχνης; Βεβαίως! Το θεατρικό έργο «Κοπεγχάγη» (Copenhagen) του Βρετανού συγγραφέα Michael Frayn, το οποίο ανέβηκε για πρώτη φορά το 1998, δραματοποιεί τη συνάντηση των Niels Bohr και Werner Heisenberg το 1941, αξιοποιώντας την αρχή της απροσδιοριστίας ως αφηγηματικό εργαλείο: η ίδια σκηνή «ξαναπαίζεται» σε διαφορετικές, ασύμβατες εκδοχές, χωρίς οριστική απάντηση. Το έργο απέσπασε διεθνείς διακρίσεις και εκτιμήθηκε και από την επιστημονική κοινότητα, ακριβώς επειδή αντλεί έμπνευση από την Κβαντική Φυσική χωρίς να αποπειράται να υποκαταστήσει τους καρπούς της συστηματικής, επίμοχθης επιστημονικής έρευνας.
Ένα πολύ καλό αντιπαράδειγμα είναι οι ανυπόστατοι όροι «Κβαντική Ιατρική» και «Κβαντική Θεραπεία» που καθιέρωσε ο Deepak Chopra, μία από τις προεξάρχουσες μορφές του συγκρητιστικού, πνευματιστικού κινήματος της «Νέας Εποχής» (New Age), το οποίο συρράπτει επιλεκτικά έννοιες από τις φυσικές επιστήμες με ανατολικές παραδόσεις και εναλλακτικές «θεραπευτικές» πρακτικές. Παρότι οι «πρωτοποριακές» αυτές απόψεις κέντρισαν το ενδιαφέρον του κοινού, έγινε γρήγορα εμφανές ότι πρόκειται για αυθαίρετες δοξασίες που δεν αντέχουν στη βάσανο της επιστημονικής μεθόδου. Και μπορεί ο ίδιος ο Chopra να δήλωσε ότι χρησιμοποίησε τον όρο «Κβαντική Ιατρική» ως λογοτεχνική μεταφορά και ότι ο όρος «κβαντική» δεν σχετίζεται με την Κβαντική Φυσική, αλλά η ζημιά είχε γίνει.
Θεραπαινίδα της «κβαντικής ιατρικής» δηλώνει στον προσωπικό της ιστότοπο και η παιδίατρος Μαρία Καρυστιανού. Ερωτηθείσα σχετικά, απάντησε ότι η κβαντική φυσική είναι πραγματική επιστήμη και ότι εφαρμογές της συναντώνται ήδη στην ιατρική, φέρνοντας ως παραδείγματα τα λέιζερ και τη μαγνητική τομογραφία. Μόνο που κανείς δεν αμφισβήτησε ούτε την κβαντική φυσική ούτε τη συμβολή της στη σύγχρονη ιατρική τεχνολογία. Από την άλλη, η χρήση των αρχών της κβαντικής φυσικής στην ιατρική τεχνολογία δεν συνεπάγεται απαραίτητα την ύπαρξη της «Κβαντικής Ιατρικής» ως διακριτού επιστημονικού κλάδου. Η απάντηση που δε μας έδωσε και μας οφείλει η κυρία Καρυστιανού είναι τι ακριβώς είναι η «Κβαντική Ιατρική» στην οποία δηλώνει εξειδίκευση, ποιες διαγνωστικές ή θεραπευτικές μεθόδους περιλαμβάνει και ποια επιστημονικά δεδομένα τεκμηριώνουν την αποτελεσματικότητά τους.
Κι εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία: στη σχέση του σημαίνοντος με το σημαινόμενο. Στον Φαίδωνα, ο Σωκράτης, λίγο πριν πιει το κώνειο, προειδοποιεί ότι η κακή χρήση των λέξεων δεν αποτελεί απλώς γλωσσικό ατόπημα, αλλά «κακόν τι ἐμποιεῖ ταῖς ψυχαῖς». Στην υπό συζήτηση περίπτωση, φαίνεται πως η κακή χρήση του όρου εκτός από τις ψυχές μπορεί να βλάψει ανεπανόρθωτα και την τσέπη/υγεία όσων καταναλώνουν αβασάνιστα ό,τι πλασάρεται ως «κβαντικό». Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα συναντήσετε τη λέξη, αξίζει να θυμηθείτε από πού προέρχεται και τι πραγματικά σημαίνει. Κι αν το σημαινόμενο παραμένει άφαντο, αναζητήστε τον τιμοκατάλογο.
