Η παρουσία της Λάουρα Κοβέσι στο ευρωπαϊκό θεσμικό οικοσύστημα δεν περνά απαρατήρητη και δύσκολα θα μπορούσε. Δεν είναι μόνο ο ρόλος της ως επικεφαλής της EPPO. Είναι ο τρόπος που τον ασκεί: με ένταση, επιμονή και μια διάθεση να ανοίγει φακέλους που για χρόνια έμεναν «τακτοποιημένοι».
Η έρευνα που σχετίζεται με τον ΟΠΕΚΕΠΕ εντάσσεται ακριβώς σε αυτό το μοτίβο. Ένας οργανισμός κρίσιμος για τη διαχείριση ευρωπαϊκών πόρων, σε ένα περιβάλλον όπου η πολυπλοκότητα των διαδικασιών συχνά λειτουργεί ως φυσική ασπίδα. Όταν όμως αυτή η ασπίδα αρχίζει να ραγίζει, το ζήτημα παύει να είναι τεχνικό και γίνεται πολιτικό είτε το θέλουμε είτε όχι.
Και εδώ αρχίζει η δεύτερη ανάγνωση. Γιατί όσο η Κοβέσι χτίζει το αφήγημα της «αδιάλλακτης εισαγγελέως», τόσο εντείνεται και η κριτική προς το πρόσωπό της. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που υποστηρίζουν ότι οι παρεμβάσεις της δεν είναι απολύτως ουδέτερες. Ότι επιλέγει υποθέσεις με υψηλό συμβολισμό, ότι κινείται σε μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στη δικαιοσύνη και την πολιτική πίεση. Με άλλα λόγια, ότι δεν περιορίζεται στον ρόλο της, αλλά τον επεκτείνει.
Είναι μια κριτική που δεν μπορεί να αγνοηθεί, αλλά ούτε και να γίνει αποδεκτή άκριτα. Σε ένα πεδίο όπως αυτό της διαχείρισης ευρωπαϊκών κονδυλίων, κάθε έρευνα μεγάλης κλίμακας θα έχει αναπόφευκτα πολιτικό αποτύπωμα. Το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει αντίκτυπος, αλλά αν υπάρχει σκοπιμότητα. Και αυτό δεν αποδεικνύεται με εντυπώσεις, αλλά με στοιχεία.
Παράλληλα, υπάρχει και μια πιο υπόγεια διάσταση: το φύλο της. Το γεγονός ότι η Κοβέσι είναι γυναίκα σε έναν χώρο που παραδοσιακά κυριαρχείται από άνδρες δεν είναι ουδέτερο στοιχείο. Για κάποιους, ενισχύει το αφήγημα της «σιδηράς» προσωπικότητας σχεδόν ως εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα. Για άλλους, γίνεται εργαλείο υποτίμησης: η αυστηρότητα βαφτίζεται υπερβολή, η αποφασιστικότητα ερμηνεύεται ως φιλοδοξία που «ξεφεύγει».
Εδώ το «σφάξιμο με το γάντι» αποκτά άλλη διάσταση. Γιατί δεν εκφράζεται πάντα ευθέως. Φαίνεται σε μικρές διατυπώσεις, σε αμφισβητήσεις που δεν στηρίζονται απαραίτητα σε δεδομένα, αλλά σε μια γενική καχυποψία. Μια καχυποψία που σπάνια εμφανίζεται με την ίδια ένταση όταν οι πρωταγωνιστές είναι διαφορετικοί.
Από την άλλη, θα ήταν αφελές να θεωρήσουμε ότι η ίδια δεν γνωρίζει το πεδίο στο οποίο κινείται. Η Κοβέσι έχει αποδείξει ήδη από την πορεία της στη Ρουμανία ότι δεν αποφεύγει τις συγκρούσεις τις επιδιώκει όταν θεωρεί ότι υπάρχει λόγος. Και αυτό από μόνο του δημιουργεί πόλωση. Όχι απαραίτητα επειδή υπάρχει ατζέντα, αλλά επειδή η σύγκρουση εκθέτει ισορροπίες που για χρόνια παρέμεναν άθικτες.
Στην περίπτωση του ΟΠΕΚΕΠΕ, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η έρευνα έχει πολιτικές προεκτάσεις είναι σχεδόν βέβαιο ότι έχει. Το ερώτημα είναι αν αυτές οι προεκτάσεις προκύπτουν ως αποτέλεσμα ή ως στόχος. Και εδώ είναι που η συζήτηση στην Ελλάδα συχνά εκτροχιάζεται: αντί να εστιάζει στην ουσία των ευρημάτων, μετατοπίζεται στο ποιος ερευνά και γιατί.
Ίσως τελικά αυτό να είναι και το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο. Ότι σε κάθε σοβαρή έρευνα, η πρώτη μας αντίδραση δεν είναι να δούμε τα δεδομένα, αλλά να αμφισβητήσουμε το πλαίσιο. Να ψάξουμε το «παιχνίδι» πίσω από την κίνηση, αντί να εξετάσουμε την ίδια την κίνηση.
Η Κοβέσι δεν είναι υπεράνω κριτικής. Καμία θεσμική θέση δεν είναι. Αλλά αν η κριτική εξαντλείται σε υπαινιγμούς περί πολιτικών παιχνιδιών ή σε έμμεσες αναφορές που αγγίζουν το φύλο της, τότε μάλλον χάνουμε το βασικό. Και το βασικό, σε αυτή την περίπτωση, είναι απλό: αν υπάρχουν παρατυπίες, πρέπει να αποδειχθούν. Αν δεν υπάρχουν, πρέπει να κλείσει ο κύκλος χωρίς σκιές.
Γιατί στο τέλος, το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι το προφίλ της Ευρωπαίας Εισαγγελέως. Είναι αν μπορούμε να αντέξουμε μια διαδικασία ελέγχου που δεν ελέγχουμε. Και αυτό, όσο κι αν δεν λέγεται ανοιχτά, είναι που ενοχλεί περισσότερο.
