Γράφει η Δρ Ζέφη Δημαδάμα, τ. ΓΓ Ισότητας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων
Το μεταναστευτικό ζήτημα επιστρέφει ξανά και ξανά στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής πολιτικής συζήτησης. Πολεμικές συρράξεις, πολιτική αστάθεια, φτώχεια, κοινωνικές ανισότητες, δημογραφικές πιέσεις αλλά και οι επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης δημιουργούν νέες μετακινήσεις πληθυσμών προς την Ευρώπη.
Την ίδια στιγμή, οργανωμένα εγκληματικά δίκτυα εκμεταλλεύονται την ανθρώπινη απελπισία, ενώ η παραπληροφόρηση μέσω των κοινωνικών δικτύων μπορεί μέσα σε ελάχιστο χρόνο να κινητοποιήσει χιλιάδες ανθρώπους προς συγκεκριμένα περάσματα και διόδους.
Αν, όμως, αναζητήσουμε το πραγματικό πρόβλημα, θα διαπιστώσουμε ότι δεν είναι μόνο ο αριθμός των ανθρώπων που φτάνουν στα ευρωπαϊκά σύνορα. Αυτό αποτελεί τη μία πλευρά. Η άλλη είναι η διαχρονική αδυναμία της Ευρωπαϊκής Ένωσης να διαμορφώσει μια πραγματικά ενιαία, αποτελεσματική και αλληλέγγυα μεταναστευτική πολιτική. Κάθε νέα κρίση αναδεικνύει τις διαφορετικές αντιλήψεις των κρατών-μελών για τη φύλαξη των συνόρων, το άσυλο, τις επιστροφές, τις μετεγκαταστάσεις και τον επιμερισμό των υποχρεώσεων.
Η μαζική άφιξη ανθρώπων στη Θέουτα, τον ισπανικό θύλακα στη Βόρεια Αφρική, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της ευρωπαϊκής ευαλωτότητας. Η αιφνίδια συγκέντρωση και διέλευση δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα έδειξε πόσο εύκολα ένας συνοριακός μηχανισμός μπορεί να βρεθεί υπό τεράστια πίεση. Παράλληλα, ανέδειξε τον κίνδυνο εργαλειοποίησης των μεταναστευτικών ροών, τη δύναμη της παραπληροφόρησης και την ανάγκη άμεσης επιχειρησιακής αντίδρασης.
Ανάλογες πιέσεις γνωρίζει εδώ και χρόνια και η Ελλάδα. Ο Έβρος, το Ανατολικό Αιγαίο, η Κρήτη και η Γαύδος δεν αποτελούν μόνο ελληνικά σύνορα, αλλά εξωτερικά σύνορα ολόκληρης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το ίδιο ισχύει για την Ισπανία, την Ιταλία, την Κύπρο και τη Μάλτα. Οι χώρες της πρώτης γραμμής δεν μπορούν να επωμίζονται δυσανάλογο βάρος λόγω της γεωγραφικής τους θέσης, ενώ οι υπόλοιπες περιορίζονται σε δηλώσεις συμπαράστασης.
Η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη, αν θέλει να είναι πραγματική και να ανταποκρίνεται στις αρχές πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε η Ένωση, δεν μπορεί να εξαντλείται σε διακηρύξεις και έκτακτα μέτρα κάθε φορά που ξεσπά μια νέα κρίση. Χρειάζεται ουσιαστικός επιμερισμός των υποχρεώσεων για την υποδοχή, την καταγραφή και την εξέταση των αιτημάτων ασύλου, κοινή διαχείριση των εξωτερικών συνόρων και αποτελεσματική πολιτική επιστροφών για όσους δεν δικαιούνται διεθνή προστασία.
Και ναι, εδώ βρίσκεται μία από τις σοβαρότερες απειλές για τη συνοχή της Ευρώπης. Το μεταναστευτικό τροφοδοτεί πολιτικές αντιπαραθέσεις, ενισχύει την ξενοφοβία και τα ακραία πολιτικά ρεύματα και προκαλεί συγκρούσεις μεταξύ κυβερνήσεων. Όταν κάθε χώρα προσπαθεί να μεταφέρει το βάρος στην επόμενη, δοκιμάζεται στην πράξη μία από τις σημαντικότερες κατακτήσεις της ευρωπαϊκής ενοποίησης: η ελεύθερη κυκλοφορία των πολιτών και η λειτουργία της ζώνης Σένγκεν.
Αν θέλουμε, όμως, να είμαστε αποτελεσματικοί, πρέπει να στραφούμε με μεγαλύτερη αποφασιστικότητα στα διεθνή εγκληματικά δίκτυα. Οι διακινητές χαράσσουν διαδρομές, οργανώνουν μεταφορές, διακινούν πλαστά έγγραφα, χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να προσελκύσουν ανθρώπους και συχνά τους εγκαταλείπουν σε σαπιοκάραβα, στην έρημο ή στη θάλασσα, έχοντας ήδη αποκομίσει τεράστια ποσά.
Η Ευρώπη δεν μπορεί να ισχυρίζεται ότι αντιμετωπίζει σοβαρά το μεταναστευτικό αν δεν ακολουθήσει τη διαδρομή του χρήματος.
Χρειάζονται συστηματικές οικονομικές έρευνες, πάγωμα τραπεζικών λογαριασμών, δέσμευση περιουσιακών στοιχείων, κοινές αστυνομικές και δικαστικές επιχειρήσεις και στενότερη συνεργασία με τις χώρες προέλευσης και διέλευσης. Η εξάρθρωση αυτών των δικτύων πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ζήτημα οργανωμένου διεθνικού εγκλήματος και όχι ως δευτερεύουσα πτυχή της μεταναστευτικής πολιτικής.
Η απάντηση, βέβαια, δεν μπορεί να είναι ούτε τα αφύλακτα σύνορα ούτε η κατάργηση του διεθνούς δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Από την άλλη πλευρά, η παράτυπη είσοδος στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν συνεπάγεται αυτομάτως δικαίωμα παραμονής. Χρειάζεται μια συνεκτική πολιτική που να συνδυάζει αποτελεσματική φύλαξη, έρευνα και διάσωση, άμεση καταγραφή, ταχεία αλλά εξατομικευμένη εξέταση των αιτημάτων ασύλου και επιστροφή όσων δεν δικαιούνται διεθνή προστασία.
Το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο αποτελεί ένα βήμα προς την κατεύθυνση κοινών κανόνων. Κανένα θεσμικό πλαίσιο, όμως, δεν αρκεί χωρίς πολιτική βούληση, επιχειρησιακή ετοιμότητα και πραγματική συνεργασία μεταξύ των κρατών-μελών.
Παράλληλα, η Ευρώπη δεν μπορεί να αντιμετωπίζει το μεταναστευτικό μόνο όταν οι άνθρωποι φτάνουν στις ακτές ή στα χερσαία σύνορά της. Χρειάζεται ισχυρότερη εξωτερική πολιτική, αναπτυξιακή συνεργασία και στήριξη της σταθερότητας στις χώρες προέλευσης, ώστε να περιορίζονται οι συνθήκες που ωθούν εκατομμύρια ανθρώπους στην αναζήτηση μιας νέας ζωής.
Το μεταναστευτικό μπορεί πράγματι να εξελιχθεί σε θρυαλλίδα για τη συνοχή της Ευρώπης. Όχι επειδή οι μετανάστες αποτελούν από μόνοι τους απειλή, αλλά επειδή το ζήτημα αποκαλύπτει τις αδυναμίες της ίδιας της Ένωσης δηλαδή καθυστερήσεις, διαφορετικές εθνικές στρατηγικές και έλλειψη κοινής πολιτικής αποφασιστικότητας.
Η Ευρώπη δεν πρέπει να επιλέξει ανάμεσα στην ασφάλεια και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Οφείλει να εγγυηθεί και τα δύο: σύνορα που ελέγχονται, κανόνες που εφαρμόζονται, εγκληματικά δίκτυα που εξαρθρώνονται και ανθρώπινες ζωές που δεν μετατρέπονται ούτε σε πολιτικό εργαλείο ούτε σε αναλώσιμο υλικό.
Αυτό δεν είναι μόνο ζήτημα μεταναστευτικής πολιτικής. Είναι ζήτημα αξιοπιστίας, αλληλεγγύης και, τελικά, του ίδιου του μέλλοντος της ευρωπαϊκής συνοχής.
