Η συζήτηση για το πολιτικό μέλλον του Προέδρου της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έχει ήδη αρχίσει, παρότι οι επόμενες προεδρικές εκλογές απέχουν ακόμη δυό χρόνια. Στον πυρήνα της βρίσκεται ένα θεμελιώδες ερώτημα: μπορεί ο σημερινός Πρόεδρος να διεκδικήσει νέα θητεία μετά το 2028;
Η απάντηση δεν βρίσκεται στις πολιτικές εκτιμήσεις ή στις δημοσκοπήσεις αλλά στο ίδιο το τουρκικό Σύνταγμα. Ειδικότερα, στα άρθρα 101, 116 και 175, τα οποία συγκροτούν ένα σύνθετο θεσμικό πλαίσιο που, ενώ θέτει όρια στη διάρκεια άσκησης της προεδρικής εξουσίας, ταυτόχρονα δημιουργεί νόμιμους μηχανισμούς υπέρβασής τους.
Το άρθρο 101 και το συνταγματικό όριο των δύο θητειών
Το άρθρο 101 του Τουρκικού Συντάγματος προβλέπει ότι ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκλέγεται απευθείας από τον λαό για πενταετή θητεία και ότι κανένα πρόσωπο δεν μπορεί να εκλεγεί περισσότερες από δύο φορές.
Η διάταξη αυτή αποτελεί έναν από τους βασικούς μηχανισμούς περιορισμού της συγκέντρωσης εξουσίας στο προεδρικό σύστημα που εγκαθιδρύθηκε μετά τη συνταγματική μεταρρύθμιση του 2017. Σκοπός της είναι η διασφάλιση της πολιτικής εναλλαγής και η αποτροπή της απεριόριστης παραμονής ενός προσώπου στην κορυφή της κρατικής πυραμίδας.
Με βάση την κυρίαρχη συνταγματική ερμηνεία στην Τουρκία, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν διανύει ήδη τη δεύτερη προεδρική του θητεία στο πλαίσιο του ισχύοντος προεδρικού καθεστώτος. Υπό αυτή την έννοια, το άρθρο 101 συνιστά το βασικό νομικό εμπόδιο για μια νέα υποψηφιότητα μετά το 2028.
Το άρθρο 116 και η συνταγματική «δίοδος» των πρόωρων εκλογών
Το ίδιο το Σύνταγμα, ωστόσο, προβλέπει μία σημαντική εξαίρεση.
Βλ. πρόβλεψη εδώ:
Σύμφωνα με το άρθρο 116, η Μεγάλη Τουρκική Εθνοσυνέλευση μπορεί να αποφασίσει τη διεξαγωγή πρόωρων εκλογών με αυξημένη πλειοψηφία. Εάν η απόφαση αυτή ληφθεί κατά τη διάρκεια της δεύτερης προεδρικής θητείας, τότε ο εν ενεργεία Πρόεδρος αποκτά δικαίωμα να είναι εκ νέου υποψήφιος.
Η διάταξη θεσπίστηκε για την αντιμετώπιση ενδεχόμενων πολιτικών αδιεξόδων μεταξύ της Προεδρίας και της Εθνοσυνέλευσης. Στην πράξη, όμως, δημιουργεί έναν απολύτως συνταγματικό μηχανισμό που επιτρέπει σε έναν Πρόεδρο ο οποίος έχει εξαντλήσει το όριο των δύο θητειών να θέσει εκ νέου υποψηφιότητα.
Για τον λόγο αυτό, αρκετοί Τούρκοι συνταγματολόγοι θεωρούν ότι η προσφυγή σε πρόωρες εκλογές αποτελεί σήμερα το πλέον ρεαλιστικό και πολιτικά διαχειρίσιμο σενάριο για μια νέα κάθοδο του Ερντογάν στις προεδρικές εκλογές χωρίς προηγούμενη συνταγματική αναθεώρηση.
Το άρθρο 175 και η δυνατότητα αλλαγής των κανόνων
Η δεύτερη θεσμική οδός διέρχεται από το άρθρο 175, το οποίο ρυθμίζει τη διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος.
Η διάταξη προβλέπει ότι προτάσεις συνταγματικής αναθεώρησης μπορούν να εγκριθούν με αυξημένες κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες. Εφόσον συγκεντρωθούν τουλάχιστον 360 ψήφοι επί συνόλου 600 βουλευτών, η αναθεώρηση μπορεί να τεθεί σε δημοψήφισμα. Εάν οι ψήφοι φθάσουν τις 400, η αναθεώρηση μπορεί να ολοκληρωθεί κοινοβουλευτικά, χωρίς να αποκλείεται η προσφυγή στη λαϊκή ετυμηγορία (δημοψήφισμα).
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι οι διατάξεις περί προεδρικών θητειών δεν περιλαμβάνονται στις μη αναθεωρήσιμες διατάξεις του τουρκικού Συντάγματος. Οι λεγόμενες «αιώνιες» διατάξεις προστατεύουν αποκλειστικά τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά του τουρκικού κράτους, δηλαδή τον δημοκρατικό, κοσμικό και ενιαίο χαρακτήρα του.
Κατά συνέπεια, από καθαρά νομική άποψη, είναι απολύτως δυνατή:
* η αύξηση του αριθμού των προεδρικών θητειών από δύο σε τρεις,
* η πλήρης κατάργηση του σχετικού περιορισμού,
* ή ακόμη η εισαγωγή μεταβατικής διάταξης που θα επιτρέπει στον σημερινό Πρόεδρο να διεκδικήσει νέα θητεία.
Το πραγματικό ζήτημα είναι πολιτικό
Παρά τη μεγάλη δημοσιότητα που συνοδεύει τη σχετική συζήτηση, το βασικό εμπόδιο δεν είναι νομικό αλλά πολιτικό.
Το τουρκικό Σύνταγμα παρέχει τόσο τη δυνατότητα επανυποψηφιότητας μέσω πρόωρων εκλογών όσο και τη δυνατότητα μεταβολής των ίδιων των συνταγματικών κανόνων μέσω αναθεώρησης. Το κρίσιμο ερώτημα αφορά το εάν μπορούν να εξασφαλισθούν οι αναγκαίες κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες.
Σήμερα η κυβερνητική συμμαχία του AKP και του MHP δεν διαθέτει από μόνη της τον απαιτούμενο αριθμό εδρών για την ενεργοποίηση του άρθρου 175. Οποιαδήποτε αναθεωρητική πρωτοβουλία θα απαιτούσε είτε ευρύτερες πολιτικές συναινέσεις είτε μεταβολή των σημερινών κοινοβουλευτικών συσχετισμών.
Συμπέρασμα:
Η συζήτηση για μια ενδεχόμενη νέα υποψηφιότητα του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν μετά το 2028 δεν αποτελεί θεωρητική άσκηση ούτε πολιτική φημολογία. Αντιθέτως, συνδέεται άμεσα με συγκεκριμένες συνταγματικές προβλέψεις που ήδη βρίσκονται στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου στην Τουρκία.
Τα άρθρα 101, 116 και 175 συνθέτουν ένα θεσμικό πλέγμα το οποίο αφενός επιβάλλει περιορισμούς στη διάρκεια της προεδρικής εξουσίας και αφετέρου προσφέρει νόμιμες διαδικασίες υπέρβασής τους.
Υπό το ισχύον συνταγματικό καθεστώς, δύο είναι οι δρόμοι που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε νέα υποψηφιότητα του Ερντογάν: η προσφυγή σε πρόωρες εκλογές μέσω του άρθρου 116 ή η αναθεώρηση του άρθρου 101 σύμφωνα με τη διαδικασία του άρθρου 175, ενδεχομένως με επικύρωση από δημοψήφισμα.
Η τελική απάντηση, επομένως, δεν θα δοθεί στα αμφιθέατρα των νομικών σχολών αλλά στο πεδίο των πολιτικών συσχετισμών, εκεί όπου διαμορφώνεται το μέλλον της Τουρκίας και, κατ’ επέκταση, η ισορροπία δυνάμεων στην ευρύτερη περιοχή.
