Γράφει ο Στάθης Κυριακίδης, Υποναύαρχος (εα), Μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Strategy International και Σύμβουλος Στρατηγικής της Focal Point Cyber Defence.
*
Οι Αμερικανοί ψηφοφόροι έστειλαν ένα σαφές μήνυμα αποδοκιμασίας στον Ντόναλντ Τραμπ, χωρίς όμως να είναι βέβαιο ότι απορρίπτουν συνολικά την πολιτική του. Οι Δημοκρατικοί εξασφάλισαν, μετά τον αναμενόμενο έλεγχο της Βουλής των Αντιπροσώπων, και την πλειοψηφία της Γερουσίας, ενώ οι επιτυχίες τους και σε κυβερνητικές εκλογές, ακόμη και σε παραδοσιακά ρεπουμπλικανικές πολιτείες όπως το Τέξας, επιβεβαιώνουν την έκταση της μεταβολής.
Είναι σαφές ότι οι ψηφοφόροι δεν επιθυμούν την άσκηση της εξουσίας από τον Τραμπ χωρίς ουσιαστικά θεσμικά αντίβαρα. Άλλωστε, σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, το 71% των ψηφοφόρων θεωρούσε ότι η παρούσα σύνθεση του Κογκρέσου δεν ασκεί επαρκή έλεγχο στην προεδρική εξουσία. Πρόκειται, λοιπόν, για ένα μήνυμα θεσμικής δυσπιστίας, που υπερβαίνει την κομματική αντιπαράθεση. Η ακρίβεια, το κόστος διαβίωσης και ο πόλεμος με το Ιράν συνέβαλαν στη δυσαρέσκεια, αλλά η επιθυμία αποκατάστασης της ισορροπίας των εξουσιών, προσδίδει στο αποτέλεσμα ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα.
Η επιτυχία των Δημοκρατικών δεν σημαίνει ότι επιλύθηκε και το πρόβλημα της ηγεσίας τους. Η εκλογική τους δυναμική στηρίχθηκε σε σημαντικό βαθμό στην αποδοκιμασία της κυβέρνησης και λιγότερο στην ανάδειξη μιας ενιαίας, αναγνωρίσιμης εναλλακτικής πρότασης διακυβέρνησης. Το ερώτημα ποιος μπορεί να ενώσει τις διαφορετικές πτέρυγες του κόμματος ενόψει του 2028 παραμένει ανοικτό. Αντίστοιχα, από σήμερα ανοίγει και η κούρσα διαδοχής για το Ρεπουμπλικανικό κόμμα, με επικρατέστερους υποψήφιους τους Ρούμπιο και Βανς.
Ο Τραμπ, από την πλευρά του, δήλωσε ότι αποδέχεται το αποτέλεσμα και εμφανίστηκε πρόθυμος να συνεργαστεί με τους Δημοκρατικούς. Η πράξη, βέβαια, θα δείξει πως εννοεί αυτή τη συνεργασία. Παράλληλα, αρνήθηκε να ερμηνεύσει την ήττα ως προσωπική αποδοκιμασία, παρά το γεγονός ότι κατέβαλε σημαντικό προσωπικό πολιτικό κεφάλαιο για την νίκη των Ρεπουμπλικάνων. Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι ότι καλείται πλέον να λειτουργήσει με περιορισμένα κοινοβουλευτικά περιθώρια. Ο ίδιος προανήγγειλε τον επόμενο ρόλο του ως ο «Mr. Veto», υπενθυμίζοντας ότι διατηρεί το προεδρικό βέτο το οποίο και θα χρησιμοποιήσει ως αντίβαρο απέναντι στο πλήρως Δημοκρατικό Κογκρέσο. Για να παρακαμφθεί αυτό, απαιτείται πλειοψηφία δύο τρίτων και στα δύο σώματα χωριστά, κάτι που φαντάζει ιδιαίτερα δύσκολο στις σημερινές συνθήκες πόλωσης.
Οι Δημοκρατικοί, αντιστρόφως, αποκτούν τη δυνατότητα να εμποδίζουν νομοθετικές πρωτοβουλίες, να ελέγχουν διορισμούς στη Γερουσία και να ενεργοποιούν κοινοβουλευτικές έρευνες. Οι δημοσιονομικές διαπραγματεύσεις ενδέχεται να εξελιχθούν σε πεδίο σκληρής αντιπαράθεσης. Κατά συνέπεια, δεν αποκλείεται μια περίοδος θεσμικής παράλυσης, με τον Τραμπ να καταφεύγει περισσότερο σε εκτελεστικά διατάγματα και να περιχαρακώνεται στις προεδρικές του αρμοδιότητες. Άλλωστε, η νέα σύνθεση του Κογκρέσου αναλαμβάνει τον Ιανουάριο του 2027. Μέχρι τότε υπάρχει ένα κρίσιμο μεταβατικό διάστημα.
Αναφορικά με την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ, το ενδεχόμενο νέας, σύντομης αλλά ιδιαίτερα σφοδρής αμερικανικής αεροπορικής επιχείρησης εναντίον του Ιράν συγκεντρώνει αρκετές πιθανότητες. Η Ουάσιγκτον διατηρεί ήδη σημαντικές στρατιωτικές δυνάμεις στην περιοχή τις οποίες και διαρκώς αυξάνει, ενώ έγινε γνωστό ότι, εκτός της αποχώρησης των μη απαραιτήτων από τις πρεσβείες των ΗΠΑ στις χώρες του Κόλπου, και οι σύμμαχοι προειδοποιήθηκαν για πιθανή νέα κλιμάκωση μετά τις εκλογές. Παράλληλα, μια επιχείρηση περιορισμένης διάρκειας κατά συγκεκριμένων στόχων, που σχετίζονται με το πυρηνικό πρόγραμμα, σε συνδυασμό με την αυξανόμενη πίεση στην οικονομία του Ιράν μέσω του ναυτικού αποκλεισμού και των εξοντωτικών κυρώσεων, θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως μέσο πίεσης προς την Τεχεράνη στις διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό της πρόγραμμα, αλλά και την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στο Στενό του Ορμούζ.
Βέβαια, το Ιράν διατηρεί – έστω και περιορισμένες – δυνατότητες αντιποίνων και συνεπώς μια παρατεταμένη κρίση στην αγορά ενέργειας και στη ναυτιλία θα μπορούσε να επιδεινώσει ακριβώς τις οικονομικές συνθήκες που οδήγησαν στην εκλογική ήττα. Το νέο Κογκρέσο θα μπορούσε να ασκήσει πίεση μέσω χρηματοδότησης και αυστηρού ελέγχου των προεδρικών πολεμικών εξουσιών, όχι όμως και να ακυρώσει και τις περιορισμένες στρατιωτικές επιχειρήσεις. Η σχετική νομοθεσία (War Powers Resolution) προβλέπει συγκεκριμένες διαδικασίες και χρονικούς περιορισμούς, των οποίων η εφαρμογή εξαρτάται από τη νομική «ερμηνεία» της κάθε διαφορετικής επιχείρησης.
Στις διατλαντικές σχέσεις, η νέα κοινοβουλευτική ισορροπία μπορεί να ενισχύσει τις φωνές υπέρ της συνοχής του ΝΑΤΟ, χωρίς να διαφοροποιήσει την αμερικανική απαίτηση για μεγαλύτερη ευρωπαϊκή ανάληψη αμυντικών βαρών. Η αναθεώρηση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στην Ευρώπη παραμένει μία κρίσιμη παράμετρος, ενώ η πυρηνική ομπρέλα προστασίας δεν ετέθη, ούτε πρόκειται να τεθεί εν αμφιβόλω. Η Ευρωπαϊκή Ένωση όμως, δεν πρέπει να θεωρήσει ότι η εκλογική μεταβολή συνεπάγεται επιστροφή στην προ Τραμπ διατλαντική σχέση. Η στρατηγική αυτονομία, η ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας και η ενεργειακή ασφάλεια θα πρέπει να παραμείνουν οι βασικές προτεραιότητες της επόμενης ημέρας.
Για την Ουκρανία, το νέο Κογκρέσο μπορεί να πιέσει για την ανάληψη νέων πρωτοβουλιών στρατιωτικής υποστήριξης και να περιορίσει τις πιθανές παραχωρήσεις προς τη Μόσχα. Όμως η διαπραγματευτική πρωτοβουλία και οι εν γένει χειρισμοί, παραμένουν σε σημαντικό βαθμό στον πρόεδρο Τραμπ. Απέναντι στην Κίνα, αντιθέτως, η διακομματική στρατηγική σύγκλιση περιορίζει τις πιθανότητες θεαματικής αλλαγής πορείας.
Αναφορικά με την Ανατολική Μεσόγειο, η εκλογική αβεβαιότητα στο Ισραήλ δημιουργεί περαιτέρω ερωτηματικά, όχι ως προς την άρρηκτη στρατηγική σχέση των δύο χωρών, αλλά ως προς τους χειρισμούς για το Ιράν και την ευρύτερη Μέση Ανατολή. Ο Νετανιάχου διαθέτει μεν το μεγαλύτερο ποσοστό, όχι όμως και κυβερνητική πλειοψηφία και συνεπώς μια επανάληψη των αεροπορικών επιχειρήσεων κατά του Ιράν, ενδεχομένως να δημιουργούσε τις κατάλληλες συνθήκες για την πολιτική του επικράτηση.
Για την Τουρκία, με δεδομένη τη σχέση των δύο προέδρων, οι εξελίξεις δεν είναι ιδιαίτερα θετικές. Η ενίσχυση των Δημοκρατικών αυξάνει τον κοινοβουλευτικό έλεγχο των εξοπλιστικών σχέσεων. Η επανένταξη της Άγκυρας στο πρόγραμμα F-35 απομακρύνεται έτι περαιτέρω, καθώς προσκρούει σε συγκεκριμένους νομοθετικούς περιορισμούς, κυρίως λόγω των ρωσικών S-400. Προφανώς, οι διαπροσωπικές σχέσεις Τραμπ–Ερντογάν δεν αρκούν για την παράκαμψη του Κογκρέσου… Παράλληλα, δημιουργούνται περιθώρια ενίσχυσης του «στρατηγικού αντίβαρου» στην Ανατολική Μεσόγειο, ήτοι του σχήματος 3+1 (Ελλάδα, Κύπρος, Ισραήλ συν ΗΠΑ). Η ενεργειακή συνεργασία, το Great Sea Interconnector, ο διάδρομος IMEC και η προστασία κρίσιμων θαλάσσιων υποδομών αποκτούν αυξημένη στρατηγική σημασία. Η θεσμική στήριξη του Κογκρέσου εκτιμάται ότι θα ενισχύσει τη απρόσκοπτη συνέχειά τους.
Τέλος, για την Αθήνα οι βαθιά εδραιωμένες διμερείς σχέσεις, μέσω των πλήρως ευθυγραμμισμένων συμφερόντων των δύο χωρών, δεν θα επηρεαστούν από το εκλογικό αποτέλεσμα. Το ζητούμενο όμως για τη χώρα, δεν είναι ποιος είναι ο εκάστοτε ένοικος του Λευκού Οίκου και ποιος ο κοινοβουλευτικός συσχετισμός δυνάμεων στο Κογκρέσο. Το ζητούμενο είναι να καταστεί η χώρα ένας απαραίτητος στρατηγικός εταίρος σε πολιτικό και στρατιωτικό επίπεδο, που να αποτελεί την πρώτη επιλογή για κάθε αμερικανική κυβέρνηση.
Οι ενδιάμεσες εκλογές δεν σηματοδοτούν το τέλος της εποχής Τραμπ, αλλά τον περιορισμό της – έως σήμερα – απόλυτης κυριαρχίας του. Προσοχή όμως: Ένας πρόεδρος με περισσότερους εσωτερικούς περιορισμούς και την ιδιοσυγκρασία Τραμπ, δεν είναι υποχρεωτικά ένας περισσότερο προβλέψιμος διεθνής παίκτης. Ο τρόπος αντίδρασής του είναι το σημαντικότερο γεωπολιτικό ζητούμενο της επόμενης ημέρας.
