Στις 3 Νοεμβρίου 2026, εκτός των κρίσιμων ενδιάμεσων εκλογών, θα διεξαχθούν στις ΗΠΑ και 145 σημαντικά δημοψηφίσματα σε επίπεδο Πολιτειών. Από αυτά, το πιο εμβληματικό είναι η «πρόταση 40» (“proposition 40”) στην Πολιτεία της Καλιφόρνια.
Η «πρόταση 40» είναι ένα από τα 14 δημοψηφίσματα που θα διενεργηθούν στην Καλιφόρνια εντός του 2026 και συνιστά συνδυασμό συνταγματικού δημοψηφίσματος και δημοψηφίσματος προς θέσπιση νόμου. Προκλήθηκε δε με πρωτοβουλία πολιτών, δηλαδή με συλλογή των απαιτούμενων εκ του Συντάγματος 874.641 υπογραφών που απαιτούνται για τον σκοπό αυτόν, που αντιστοιχούν σε ποσοστό 8% επί του αριθμού ψηφισάντων για εκλογή κυβερνήτη στις τελευταίες εκλογές. Επιδίωξή της είναι η εφάπαξ φορολόγηση όσων διαθέτουν περιουσία τουλάχιστον 1 δις για να χρηματοδοτηθούν, αφενός προγράμματα υγείας (κατά ποσοστό 90%) και, αφετέρου, προγράμματα σίτισης και εκπαίδευσης (κατά ποσοστό 10%).
Πρόκειται για πρόταση επιβολής φόρου επί της συνολικής κινητής και ακίνητης περιουσίας και αναμένεται να επηρεάσει περίπου 200 δισεκατομμυριούχους της Καλιφόρνια. Ο συνολικός πλούτος που αναμένεται να φορολογηθεί εφάπαξ με φόρο 5% υπολογίζεται σε 2,3 τρισεκατομμύρια δολάρια και αναμένεται να αποδώσει έσοδα περίπου 115 δισεκατομμύρια δολάρια. Οι εμπνευστές της πρότασης, η οποία φέρει τον χαρακτηριστικό τίτλο « σώστε την υγειονομική περίθαλψη και τη δημόσια εκπαίδευση της Καλιφόρνια» υποστηρίζουν ότι έτσι θα καλυφθούν οι επείγουσες ανάγκες στην υγεία, στην εκπαίδευση και στην επισιτιστική βοήθεια που προκλήθηκαν μετά τις περικοπές στον Ομοσπονδιακό προϋπολογισμό ύψους περίπου 100 δις που έφερε η Κυβέρνηση Τραμπ και άλλως, όπως υποστηρίζουν, θα είχαν ως αποτέλεσμα το κλείσιμο νοσοκομείων και τμημάτων επειγόντων περιστατικών και τον περιορισμό υγειονομικής περίθαλψης μέσω Medicare.
Ο φόρος θα έχει αναδρομική ισχύ και θα εφαρμόζεται σε όσους διαμένουν στην Πολιτεία από την 1η Ιανουαρίου 2026. Για τον υπολογισμό της καθαρής περιουσίας ενός προσώπου προτείνεται να ληφθούν υπόψη -μεταξύ άλλων- η μεγάλη ακίνητη περιουσία, μετοχές, ομόλογα, μεγάλες καταθέσεις, ακόμη και έργα τέχνης, συλλεκτικά αντικείμενα, ή περιουσιακά δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και, από την άλλη πλευρά, θα συνυπολογιστούν χρέη, οφειλές και άλλες οικονομικές υποχρεώσεις.
Η Πρωτοβουλία συγκέντρωσης των υπογραφών για το δημοψήφισμα αναλήφθηκε από το σωματείο εργαζομένων στον τομέα υγειονομικής περίθαλψης της Καλιφόρνια και υποστηρίζεται κυρίως από συνδικάτα της υγείας και της εκπαίδευσης και μέρος του κόμματος των Δημοκρατικών, ιδίως δε τον Γερουσιαστή Μπέρνι Σάντερς (Bernie Sanders) και την Βουλευτή Ρο Κανά (Ro Khanna). Απεναντίας, αντιτίθενται σε αυτήν οι Ρεπουμπλικάνοι, σημαντικό μέρος των Δημοκρατικών με κυριότερο τον Κυβερνήτη της Καλιφόρνια Γκάλβιν Νιούσομ (Galvin Newsom), και διάφορες ενώσεις όπως η ένωση εκπαιδευτικών, το συμβούλιο εμπορίου οικοδομικών και κατασκευαστικών έργων, επιμελητήρια, ιατρικοί σύλλογοι και ενώσεις φορολογουμένων. Οι εισφορές υπέρ της πρότασης έχουν φθάσει τα 32,2 εκατομμύρια δολάρια , οι εισφορές εναντίον της είναι πολλαπλάσιες (123,3 εκατομμύρια δολάρια), αλλά μέχρι στιγμής στις δημοσκοπήσεις το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος εμφανίζεται αμφίρροπο.
Εάν η «πρόταση 40» εγκριθεί από τους πολίτες, θα είναι η πρώτη φορά που θα επιβληθεί τέτοιος φόρος στις ΗΠΑ. Αλλά , βεβαίως, αυτό δεν πρέπει να εκπλήσσει, καθώς σπανίως στην ιστορία της πλούσιας πολιτείας της Καλιφόρνια με πληθυσμό 40 εκατομμυρίων και ΑΕΠ 3,3 τρισεκατομμύρια δολάρια συνέβη τέτοια περικοπή στον προϋπολογισμό, ενώ ταυτόχρονα μεγάλο μέρος των πολιτών της εμφανίζεται ανήμπορο να ανταποκριθεί στο κόστος ιατρικής περίθαλψης. Η Καλιφόρνια είναι μία εκ των 21 Πολιτειών των ΗΠΑ που έχουν κατοχυρώσει στο Σύνταγμά τους τον θεσμό του δημοψηφίσματος με πρωτοβουλία πολιτών, τόσο για τροποποίηση νόμου, όσο και για αναθεώρηση του Συντάγματος και έτσι στις 3 Νοεμβρίου θα αποφασίσουν οι πολίτες της εάν θα φορολογήσουν εφάπαξ τους δισεκατομμυριούχους με φόρο 5% επί της περιουσίας τους για να χρηματοδοτήσουν τις ανάγκες της πολιτείας σε υγεία , εκπαίδευση και σίτιση.
Το δημοψήφισμα, ιδίως όταν διενεργείται «από τα κάτω» με πρωτοβουλία πολιτών και συλλογή υπογραφών, αποτελεί το ισχυρότερο πολιτικό δικαίωμα της κοινωνίας προκειμένου να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά την αυθαιρεσία των αντιπροσώπων της και να χαράξει η ίδια απευθείας πολιτική , όποτε κρίνει τούτο αναγκαίο και προς όφελός της. Ιδίως δε στην σημερινή εποχή που η κρίση του αντιπροσωπευτικού συστήματος είναι πιο εμφανής από ποτέ καθώς οι αντιπρόσωποι, αντί να εξυπηρετούν τα συμφέροντα της κοινωνίας διαπλέκονται ωμά με την οικονομική ολιγαρχία συνθλίβοντας την μεσαία τάξη προς εξυπηρέτηση των συμφερόντων των πλουσίων, όσοι λαοί έχουν το δικαίωμα να προκαλούν δημοψήφισμα κατέχουν ένα ισχυρό πολιτικό όπλο για να ασκούν οι ίδιοι άμεσα την εξουσία αποτρέποντας την αυθαιρεσία. Εκτός των 21 πολιτειών των ΗΠΑ, στην Ευρώπη, δημοψηφίσματα με πρωτοβουλία πολιτών κατοχυρώνονται στα Συντάγματα της Ελβετίας, της Ιταλίας, της Σλοβενίας, της Πορτογαλίας, της Λιθουανίας, της Σλοβακίας, του Λουξεμβούργου, της Κροατίας και της Ουγγαρίας.
Οι υπόλοιποι, μέχρι κάποτε να αποκτήσουν αυτό το πολιτικό δικαίωμα, θα συνεχίσουν να διαδηλώνουν στις πλατείες ενώ οι αποφάσεις θα λαμβάνονται πάντοτε ερήμην τους.
*Χρήστος Λυντέρης , Δικηγόρος – Διδάκτωρ Νομικής, μέλος των Φίλων της Δημοκρατίας και της Πρωτοβουλίας για Ριζική Συνταγματική Αλλαγή
