H Ευρώπη χρηματοδοτεί την ουκρανική αντίσταση, παραδίδει στρατιωτικό υλικό, υποδέχεται πρόσφυγες και αναλαμβάνει δεσμεύσεις για την ανοικοδόμηση της χώρας. Κι όμως, όταν συζητούνται οι όροι που θα καθορίσουν το μέλλον της Ουκρανίας και την ασφάλεια της ηπείρου, εξακολουθεί να αγωνίζεται για να εξασφαλίσει ουσιαστικό λόγο.
Οι διπλωματικές διεργασίες γύρω από τις συνομιλίες του Άμπου Ντάμπι έφεραν ξανά στην επιφάνεια αυτή την αντίφαση. Η δυνατότητα των Ευρωπαίων να επηρεάσουν τις διαπραγματεύσεις παραμένει δυσανάλογη προς τη συμβολή τους στη στήριξη του Κιέβου. Η Ευρώπη καλείται να αναλάβει το κόστος μιας συμφωνίας, ενώ ακόμη διεκδικεί τη δύναμη να διαμορφώσει τους όρους της.
Η απόφαση στο Δουβλίνο για εκπροσώπηση από τους ευρωπαϊκούς θεσμούς μαζί με τη Γαλλία, τη Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ιταλία και την Πολωνία επιδιώκει να απαντήσει στο πρόβλημα. Αφήνει, όμως, ανοιχτό το καθοριστικό ερώτημα: ποιος μπορεί να διαπραγματευθεί με κοινή εντολή και να εγγυηθεί ότι όσα συμφωνηθούν θα εφαρμοστούν;
Μια πολυμελής αντιπροσωπεία μπορεί ασφαλώς να λειτουργήσει αποτελεσματικά. Η σύνθεσή της, ωστόσο, δεν υποκαθιστά την κοινή πολιτική. Όταν πίσω από κάθε θέση στο τραπέζι υπάρχουν διαφορετικές εθνικές προτεραιότητες, κόκκινες γραμμές και δημοσιονομικές επιφυλάξεις, η ευρωπαϊκή παρουσία κινδυνεύει να εξαντληθεί στη διαχείριση των εσωτερικών της αποκλίσεων. Το έλλειμμα ηγεσίας είναι πραγματικό, αλλά έχει και θεσμικές ρίζες. Ακόμη και η ισχυρότερη προσωπικότητα χρειάζεται εξουσιοδότηση, πόρους και δυνατότητα δράσης.
Ποιος θέτει τους όρους της συζήτησης;
Η Ρωσία επιδιώκει να συνδέσει τον τερματισμό του πολέμου με μια ευρύτερη αναθεώρηση της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφαλείας. Η επιδίωξη αυτή προϋπήρχε της εισβολής. Οι απαιτήσεις που διατύπωσε τον Δεκέμβριο του 2021 για περιορισμούς στη διεύρυνση του ΝΑΤΟ και στη στρατιωτική παρουσία της Συμμαχίας αποτύπωναν μια σαφή αντίληψη: η Μόσχα αξιώνει αποφασιστικό λόγο στις επιλογές ασφαλείας άλλων κυρίαρχων κρατών.
Αν αυτή η αντίληψη γίνει αποδεκτή ως βάση της διαπραγμάτευσης, η συζήτηση μετατοπίζεται επικίνδυνα. Από την παύση της επίθεσης περνά στον προσδιορισμό των δικαιωμάτων που θα επιτρέπεται να ασκούν τα κράτη που βρίσκονται κοντά στη Ρωσία. Η ισχύς του επιτιθέμενου μετατρέπεται έτσι σε επιχείρημα για τον περιορισμό της κυριαρχίας των υπολοίπων.
Η Ευρώπη οφείλει να προσέλθει με δική της πρόταση. Αφετηρία της πρέπει να είναι οι αρχές του Ελσίνκι: κυριαρχική ισότητα, εδαφική ακεραιότητα, αποχή από την απειλή ή τη χρήση βίας και δικαίωμα κάθε κράτους να επιλέγει τις συμμαχίες του. Η Ουκρανία αποφασίζει για την κυριαρχία της. Οι Ευρωπαίοι συναποφασίζουν για την ασφάλειά τους.
Σε αυτή τη βάση μπορούν να συζητηθούν συγκεκριμένα μέτρα μείωσης των κινδύνων: στρατιωτικές γραμμές επικοινωνίας, κανόνες ασφαλούς συμπεριφοράς αεροσκαφών και πολεμικών πλοίων, διαφάνεια στις ασκήσεις, επιθεωρήσεις και έλεγχος των εξοπλισμών. Οι δίαυλοι επικοινωνίας είναι αναγκαίοι, ιδίως σε περιόδους έντασης. Η λειτουργία τους, όμως, πρέπει να υπηρετεί την αποφυγή της σύγκρουσης, χωρίς να νομιμοποιεί σφαίρες επιρροής.
Για να έχει βάρος αυτή η ευρωπαϊκή πρόταση, χρειάζεται υλική υποστήριξη. Η διπλωματική επιρροή συνδέεται άμεσα με την ικανότητα της Ευρώπης να διασφαλίσει ότι η Ουκρανία θα συνεχίσει να λειτουργεί, να αμύνεται και να διαπραγματεύεται χωρίς τον εκβιασμό της οικονομικής εξάντλησης.
Οι χρηματοδοτικές επιλογές της Ευρώπης
Η συζήτηση για τις χρηματοδοτικές ανάγκες της Ουκρανίας το 2027 συχνά εγκλωβίζεται σε ένα παραπλανητικό δίλημμα: είτε θα χρησιμοποιηθούν τα δεσμευμένα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία είτε η ευρωπαϊκή στήριξη θα φτάσει στα όριά της. Στην πραγματικότητα, υπάρχουν διαφορετικές διαδρομές που μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά.
Η πρώτη είναι η ενίσχυση της χρηματοδότησης από τον ευρωπαϊκό και τους εθνικούς προϋπολογισμούς, με πολυετείς δεσμεύσεις. Ο Μηχανισμός για την Ουκρανία έχει ήδη διαμορφώσει ένα πλαίσιο στήριξης για την περίοδο 2024–2027. Η συνέχεια πρέπει να σχεδιαστεί εγκαίρως, με βάση τις πραγματικές ανάγκες και με δικαιότερη κατανομή των βαρών.
Οι δημοσιονομικές πιέσεις των ευρωπαϊκών κρατών είναι υπαρκτές. Υπαρκτό είναι και το κόστος που θα συνεπαγόταν μια βαθύτερη αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας: νέες ανάγκες ασφάλειας, προσφυγικές πιέσεις και μεγαλύτερη στρατιωτική έκθεση. Μια σοβαρή οικονομική αξιολόγηση οφείλει να συγκρίνει αυτές τις εναλλακτικές.
Οι επιχορηγήσεις πρέπει να παραμείνουν μέρος της απάντησης. Η στήριξη ενός κράτους που βρίσκεται σε πόλεμο δεν μπορεί να μετατρέπεται στο σύνολό της σε μελλοντικό χρέος. Χρειάζεται συνδυασμός επιχορηγήσεων, δανείων και τεχνικής βοήθειας, ανάλογα με τον σκοπό της χρηματοδότησης.
Η δεύτερη επιλογή είναι ο πρόσθετος κοινός ευρωπαϊκός δανεισμός. Το δάνειο στήριξης των 90 δισ. ευρώ για το 2026–2027 έχει ήδη δημιουργήσει σχετικό προηγούμενο, με άντληση κεφαλαίων από τις αγορές και σύνδεση της αποπληρωμής από την Ουκρανία με την καταβολή ρωσικών επανορθώσεων.
Ο κοινός δανεισμός επιμερίζει το κόστος στον χρόνο και επιτρέπει την κινητοποίηση σημαντικών πόρων. Συνεπάγεται, βεβαίως, τόκους, εγγυήσεις και υποχρεώσεις. Γι’ αυτό απαιτεί διαφάνεια, δημοκρατικό έλεγχο και επαρκείς ευρωπαϊκούς πόρους. Η συστηματική χρηματοδότηση μιας κοινής στρατηγικής δεν μπορεί να εξαρτάται διαρκώς από την επόμενη έκτακτη διαπραγμάτευση.
Τα ρωσικά κεφάλαια και η ευθύνη της επανόρθωσης
Η τρίτη διαδρομή αφορά τα έκτακτα έσοδα που προκύπτουν από τη δέσμευση των περιουσιακών στοιχείων της ρωσικής κεντρικής τράπεζας. Η αξιοποίησή τους έχει ήδη δρομολογηθεί για τη στήριξη της Ουκρανίας και την εξυπηρέτηση δανείων της G7.
Υπάρχει περιθώριο εξέτασης πρόσθετων σχημάτων που θα βασίζονται σε μελλοντικά έσοδα. Απαιτείται, όμως, προσοχή: οι αποδόσεις μεταβάλλονται και οι ίδιες χρηματορροές δεν μπορούν να δεσμεύονται επανειλημμένα για διαφορετικές υποχρεώσεις. Η παρουσίαση κάθε νέας πρότασης ως ανεξάρτητης πηγής χρημάτων δημιουργεί μια πλασματική εικόνα διαθέσιμων πόρων.
Τέταρτη επιλογή είναι η ευρύτερη αξιοποίηση των ταμειακών υπολοίπων που συνδέονται με τα δεσμευμένα στοιχεία, μέσω μηχανισμών χρηματοδότησης ή δανείων έναντι μελλοντικών επανορθώσεων. Πρόκειται για προτάσεις που χρειάζονται σαφή νομική θεμελίωση, διαχείριση της ρευστότητας και συλλογική κάλυψη των κινδύνων.
Πέμπτη επιλογή παραμένει η δήμευση του ίδιου του κεφαλαίου. Η αρχή ότι η Ρωσία οφείλει να πληρώσει για τις καταστροφές που προκαλεί είναι θεμελιώδης. Η εφαρμογή της στα αποθεματικά μιας κεντρικής τράπεζας εγείρει, ωστόσο, ζητήματα κρατικής ασυλίας και διεθνούς δικαίου, για τα οποία υπάρχουν διαφορετικές νομικές προσεγγίσεις.
Η Ευρώπη πρέπει να επεξεργαστεί αυτή την επιλογή με αποφασιστικότητα και νομική σοβαρότητα. Εφόσον επιλέξει να προχωρήσει, οφείλει να αναλάβει συλλογικά τις συνέπειες, αντί να αφήσει δυσανάλογη έκθεση στα κράτη και στους οργανισμούς όπου τηρούνται τα περιουσιακά στοιχεία.
Η χρηματοδότηση της Ουκρανίας, πάντως, πρέπει να συνεχίζεται όσο εξετάζονται αυτές οι δυνατότητες. Η ευθύνη της Ρωσίας για επανόρθωση δεν απαλλάσσει την Ευρώπη από την ευθύνη της έγκαιρης δράσης.
Χρηματοδότηση με στρατηγικό αποτέλεσμα
Η στρατιωτική βοήθεια χρειάζεται καλύτερο συντονισμό και μεγαλύτερη παραγωγική απόδοση. Η χρηματοδότηση παραγγελιών στην ουκρανική αμυντική βιομηχανία, κατά το δανικό πρότυπο, μπορεί να ενισχύσει την παραγωγή κοντά στις επιχειρησιακές ανάγκες, στηρίζοντας παράλληλα την οικονομία της χώρας. Η τσεχική πρωτοβουλία πυρομαχικών και οι συνασπισμοί για συγκεκριμένες στρατιωτικές δυνατότητες προσφέρουν πρόσθετους διαύλους υποστήριξης.
Το SAFE, μέσω δανείων προς τα κράτη μέλη για αμυντικές επενδύσεις και κοινές προμήθειες, μπορεί να συμβάλει στην ενίσχυση της ευρωπαϊκής παραγωγικής βάσης και στη συνεργασία με την Ουκρανία. Δεν αποτελεί στο σύνολό του χρηματοδότηση διαθέσιμη στο Κίεβο. Η διάκριση αυτή είναι απαραίτητη για να αποφεύγονται οι εντυπωσιακοί αριθμοί χωρίς αντίστοιχο επιχειρησιακό αντίκρισμα.
Όπου κρίσιμος εξοπλισμός μπορεί να εξασφαλιστεί εγκαίρως από τις ΗΠΑ, το PURL παρέχει τη δυνατότητα χρηματοδότησης σχετικών προμηθειών από συμμάχους και εταίρους, με συντονισμό του ΝΑΤΟ. Παράλληλα, η Ευρώπη χρειάζεται κοινές παραγγελίες, μακροχρόνια συμβόλαια και επενδύσεις που θα περιορίσουν τις εξαρτήσεις της. Η στρατηγική αυτονομία αποκτά περιεχόμενο μέσα από αυτή τη σταθερή παραγωγική προσπάθεια.
Για την ανοικοδόμηση, τέλος, απαιτούνται δημόσιες επενδύσεις, ιδιωτικά κεφάλαια, εγγυήσεις και ασφάλιση έναντι πολεμικών κινδύνων. Η ευρωπαϊκή προοπτική της Ουκρανίας μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο επενδύσεων, εφόσον συνοδεύεται από μεταρρυθμίσεις και θεσμική αξιοπιστία. Οι δημόσιοι πόροι παραμένουν αναγκαίοι για υποδομές και υπηρεσίες των οποίων η κοινωνική σημασία υπερβαίνει την προσδοκία επιχειρηματικού κέρδους.
Όλοι αυτοί οι μηχανισμοί χρειάζονται διαφανείς προμήθειες, έλεγχο, καταπολέμηση της διαφθοράς και αξιολόγηση των αποτελεσμάτων. Η αλληλεγγύη αποκτά διάρκεια όταν συνοδεύεται από λογοδοσία.
Η ομοσπονδιακή απάντηση
Η Ευρώπη διαθέτει οικονομικούς πόρους και χρηματοδοτικά εργαλεία. Η μετατροπή τους σε διαρκή πολιτική επιρροή απαιτεί κοινή στρατηγική και εξουσία ικανή να την εφαρμόσει.
Αυτή είναι η ουσία της ομοσπονδιακής πρότασης: κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας, με δημοκρατική νομιμοποίηση, ουσιαστικό κοινοβουλευτικό έλεγχο, δημοσιονομική ικανότητα και αξιόπιστα αμυντικά μέσα. Η αποτελεσματικότερη λήψη αποφάσεων προϋποθέτει αξιοποίηση των δυνατοτήτων των Συνθηκών και μεταρρύθμισή τους όπου τα σημερινά όρια εμποδίζουν τη συλλογική δράση.
Η συνεργασία με το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Νορβηγία και άλλους εταίρους είναι απαραίτητη. Για να είναι όμως αποτελεσματική, η ίδια η Ένωση χρειάζεται συνεκτική θέση. Διαφορετικά, κάθε νέα κρίση θα αναπαράγει την ίδια αγωνία: ποιος θα μιλήσει, ποιος θα πληρώσει και ποιος μπορεί τελικά να δεσμευθεί.
Για την Ελλάδα, το διακύβευμα είναι άμεσο. Η αποδοχή σφαιρών επιρροής και περιορισμένης κυριαρχίας θα αποδυνάμωνε αρχές στις οποίες στηρίζονται η δική μας ασφάλεια και οι θέσεις μας για την Κύπρο. Η υπεράσπισή τους απαιτεί συνέπεια, ευρωπαϊκή συνοχή και συμμετοχή στο κοινό βάρος.
Η Ευρώπη οφείλει να επιδιώκει μια δίκαιη και διαρκή ειρήνη, ενισχύοντας την ικανότητα της Ουκρανίας να την εξασφαλίσει. Οικονομική αντοχή, στρατιωτική υποστήριξη και διπλωματική πρωτοβουλία αποτελούν μέρη της ίδιας στρατηγικής.
Η Ρωσία πρέπει να πληρώσει για την καταστροφή που προκαλεί. Η Ευρώπη πρέπει να αποτρέψει το ενδεχόμενο η αναμονή αυτής της πληρωμής να μετατραπεί σε ουκρανική ήττα.
Η θέση της στο τραπέζι θα αποκτήσει πραγματικό βάρος όταν πίσω της βρίσκονται κοινή εντολή, διαθέσιμοι πόροι και δεσμεύσεις που αντέχουν. Μέχρι τότε, θα κινδυνεύει να χρηματοδοτεί μια ευρωπαϊκή ασφάλεια της οποίας τους όρους αποφασίζουν άλλοι.
