Γράφει ο Γιώργος Στείρης Καθηγητής Φιλοσοφίας ΕΚΠΑ
*
Στα ΝΕΑ του Σαββάτου (4/7/2026) δημοσιεύτηκε άρθρο της καθηγήτριας Αγγέλας Καστρινάκη, κοσμήτορος της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης, το οποίο δικαίως συγκέντρωσε μεγάλο ενδιαφέρον, καθώς ανέδειξε ορισμένα βασικά αδιέξοδα της σύγχρονης πανεπιστημιακής εκπαίδευσης (το πλήρες κείμενο). Η Καστρινάκη υποστηρίζει ότι τα θεμέλια του πολιτισμού μας τρίζουν, επειδή «η εκπαίδευση έχει ολοκληρωτικά αποτύχει, η αξία της μάθησης έχει καταρρεύσει». Ως βασικές αιτίες προκρίνει την τεχνητή νοημοσύνη και το «σκρολάρισμα». Η κύρια λύση που προτείνει η Καστρινάκη είναι η αναδημιουργία της πανεπιστημιακής κοινότητας εντός του αμφιθεάτρου.
Όσα επισημαίνει η Καστρινάκη αποτελούν κοινό τόπο σε πολλές δυτικές χώρες και δεν αφορούν μόνο την Ελλάδα. Στην Βόρεια Αμερική οι αιτήσεις εισαγωγής στα πανεπιστήμια βαίνουν σταθερά μειούμενες, πρωταρχικά από ντόπιους. Οι νέοι άνθρωποι δεν επιθυμούν να επενδύσουν χρόνο και πολύ χρήμα στην τυπική εκπαίδευση, ενώ μπορούν να εργαστούν στη βιομηχανία των νέων τεχνολογιών χωρίς πανεπιστημιακό πτυχίο. Αρκούν μερικές πιστοποιήσεις και η τεχνολογική αυτομόρφωση. Εσχάτως κυριαρχεί και η δυσπιστία: γιατί να σπουδάσω, αν η τεχνητή νοημοσύνη μου πάρει τη δουλειά;
Θεωρώ, όμως, πως καλό θα ήταν να έχουμε στο νου μας και κάποιες άλλες πτυχές της σύγχρονης πανεπιστημιακής πραγματικότητας. Αρχικά, φρονώ πως οι νέοι δεν έχουν χάσει το ενδιαφέρον τους γενικά για τις σπουδές, αλλά για τις περισσότερες από τις σπουδές που τους προσφέρουμε. Το περιεχόμενο των παραδοσιακών σπουδών μοιάζει να είναι πολύ μακριά από το σύγχρονο κόσμο και δεν ανταποκρίνεται ουσιαστικά στις απαιτήσεις της ζωής, ενώ κατά κανόνα δεν παρουσιάζεται με τρόπο επίκαιρο και θελκτικό στους νέους. Και για αυτό δεν ευθύνονται η τεχνητή νοημοσύνη και το «σκλοράρισμα». Φταίμε εμείς, οι καθηγητές. Μια παλιά αγγλική παροιμία λέγει: «Δεν μπορείς να μάθεις σ’ ένα γέρικο σκυλί νέα κόλπα». Συχνότατα εξακολουθούμε να διδάσκουμε όσα μας έμαθαν οι δάσκαλοί μας και όσα μάθαμε εμείς στην ακαδημαϊκή πορεία μας, είτε γιατί αυτό είναι ευκολότερο, είτε γιατί θεωρούμε ότι αυτά ενδιαφέρουν τους νέους. Ακόμα χειρότερα: συχνά νομίζουμε ότι αυτά πρέπει να ενδιαφέρουν τους νέους. Πρόκειται για μια μοιραία αυταπάτη.
Επίσης, στα περισσότερα πανεπιστημιακά τμήματα ανθρωπιστικών σπουδών (και όχι μόνο) στην Ελλάδα εμφανίζεται ένα επιπλέον πρόβλημα. Εισάγονται μαθητές με πολύ μέτριες ή κακές επιδόσεις στις πανελλαδικές εξετάσεις. Παιδιά που στην πραγματικότητα δεν θέλουν να σπουδάσουν στο πανεπιστήμιο, στην πλειοψηφία τους. Που επιθυμούν κατάρτιση για να εργαστούν και όχι θεωρητική γνώση. Και αυτό που ζητούν δεν τους προσφέρεται θεσμικά, ειδικά μετά την κατάργηση των ΤΕΙ. Είναι εντεινόμενο φαινόμενο της εποχής αρκετοί φοιτητές να εργάζονται, συχνά όχι από ανάγκη, σε εργασίες που δεν έχουν καμία σχέση με τις σπουδές τους. Πρώτη επιλογή είναι η εστίαση και ο τουρισμός. Ρωτώντας αρκετούς φοιτητές και φοιτήτριες γιατί το επιλέγουν, η συχνότερη απάντηση είναι για οικονομική αυτονομία. Εκείνο που δεν μοιάζει λογικό είναι η απαίτηση να πάρουν πτυχίο χωρίς να παρακολουθούν, χωρίς να είναι στο πανεπιστήμιο. Μάλιστα, συχνότατα ζητούν πιεστικά την προσαρμογή του ωραρίου των μαθημάτων και των εξετάσεων στις ανάγκες τους. Και δυστυχώς, είναι πολλοί οι καθηγητές που υποκύπτουν. Η προτεραιοποίηση της απασχόλησης έναντι των σπουδών είναι βαθύ αξιακό ζήτημα.
Επιπλέον, το σύστημα με τις ελεύθερες μαζικές παραδόσεις, χωρίς υποχρέωση παρακολούθησης εξεμέτρησε το βίον του και υποθηκεύει την ποιότητα των σπουδών. Η ιδέα ότι κάποιος που δεν παρακολούθησε καμία παράδοση και διαβάζει κατά μόνας (τι άραγε;) δικαιούται να εξεταστεί είναι παράλογη. Όταν κάποιος δεν έχει οργανική σχέση με το μάθημα και το πανεπιστήμιο, δεν παρακολουθεί τις παραδόσεις και δεν συμμετέχει στην ακαδημαϊκή ζωή, δικαιούται να συμμετάσχει στις εξετάσεις; Το ότι δεχόμαστε να διαιωνίζεται αυτός ο παραλογισμός συνιστά μείζον πρόβλημα. Η παρακολούθηση μαγνητοσκοπημένων διαλέξεων δεν βελτιώνει ουσιαστικά τον αποδέκτη της πληροφορίας. Η ζύμωση του νου και η ηθική βελτίωση επιτυγχάνονται διαλεκτικά και μόνο.
Η τεχνολογία αλλάζει τον κόσμο και ενδεχομένως την ανθρώπινη φύση, όχι μόνο το πανεπιστήμιο. Η παραδοσιακή γνώση χρειάζεται να διδαχθεί αλλιώς. Να προτάξουμε τα μεγάλα σύγχρονα ερωτήματα και τις μεγάλες προκλήσεις του αύριο και να προσπαθήσουμε να απαντήσουμε χρησιμοποιώντας δημιουργικά το απόθεμα της ανθρώπινης σοφίας. Η στείρα μάθηση δεν έχει νόημα στον 21ο αιώνα. Αλλά μόνο σε ένα πανεπιστήμιο με κανόνες -και όχι σε ένα πανεπιστήμιο κέντρο διερχομένων με φοιτητές που ρίχτηκαν εντός του- είναι εφικτή η αναδημιουργία της πανεπιστημιακής κοινότητας εντός του αμφιθεάτρου.
