Στην εποχή της ταχύτητας, το πολυτιμότερο αγαθό δεν αποτιμάται σε οικονομικούς όρους, αλλά σε λεπτά της ώρας. Για δεκαετίες, η σχέση του πολίτη με τη γραφειοκρατία χαρακτηριζόταν από ένα δομικό έλλειμμα. Ατέρμονες αναμονές, επαναλαμβανόμενες αιτήσεις και η παράδοξη ανάγκη να προσκομίζει κανείς στο Κράτος στοιχεία που οι υπηρεσίες του κατέχουν ήδη στα αρχεία τους. Σήμερα, η τεχνολογική εξέλιξη επιτρέπει μια ριζική αλλαγή παραδείγματος. Περνάμε από το μοντέλο του διαρκούς ελέγχου και της ταλαιπωρίας, σε ένα «Αόρατο Κράτος». Ένα κράτος που, επιτέλους, αντιμετωπίζει τον χρόνο του πολίτη ως θεμελιώδες δικαίωμα.
Από την ψηφιοποίηση στον δομικό ανασχεδιασμό
Η μετατροπή μιας χειρόγραφης αίτησης σε ψηφιακή φόρμα ήταν ένα αναγκαίο πρώτο βήμα, αλλά σε καμία περίπτωση δεν είναι ο τελικός προορισμός. Ο ουσιαστικός μετασχηματισμός δεν εξαντλείται στην απλή ψηφιοποίηση της υφιστάμενης πολυπλοκότητας —γιατί τότε το μόνο που καταφέρνουμε είναι να ψηφιοποιήσουμε τη γραφειοκρατία— αλλά στοχεύει στην κατάργησή της. Η σύγχρονη δημόσια πολιτική οφείλει να βασίζεται στην πλήρη διαλειτουργικότητα των πληροφοριακών συστημάτων, υιοθετώντας την ευρωπαϊκή αρχή «Μόνον Άπαξ».
Μια ψηφιακή υπηρεσία είναι πραγματικά επιτυχημένη όχι όταν είναι απλώς εύχρηστη μέσα από την οθόνη ενός κινητού, αλλά όταν λειτουργεί με τέτοια αυτοματοποίηση στο παρασκήνιο, που ο πολίτης δεν χρειάζεται καν να αναλώσει χρόνο για να ασχοληθεί μαζί της. Το «Αόρατο Κράτος» λειτουργεί αθόρυβα. Επεξεργάζεται τα δεδομένα με ευέλικτο τρόπο και επιτρέπει στον καθένα μας να παραμείνει προσηλωμένος στην καθημερινότητά του, χωρίς το μόνιμο άγχος των διοικητικών διαδικασιών.
Η προληπτική διοίκηση στην ελληνική πραγματικότητα
Στην ελληνική πραγματικότητα, αυτή η αλλαγή δεν είναι σενάριο του μέλλοντος, αλλά κάτι που βλέπουμε ήδη να συμβαίνει γύρω μας. Δεν μιλάμε για μια θεωρητική προσέγγιση, αλλά για απτά δείγματα μιας νέας λογικής. Σκεφτείτε την καθιέρωση των προσυμπληρωμένων και αυτόματα υποβαλλόμενων φορολογικών δηλώσεων από την ΑΑΔΕ για εκατομμύρια μισθωτούς και συνταξιούχους. Ή την ψηφιακή δήλωση γέννησης στο μαιευτήριο, όπου με μία και μόνο ενέργεια ενεργοποιούνται αυτόματα τα ληξιαρχεία και οι ασφαλιστικοί φορείς. Ακόμα και το πρόγραμμα προληπτικών εξετάσεων «Σπύρος Δοξιάδης», με την αυτόματη έκδοση άυλων παραπεμπτικών, διέπεται από την ίδια ακριβώς φιλοσοφία.
Το gov.gr, οργανώνοντας τις υπηρεσίες του γύρω από τα «Γεγονότα Ζωής», δείχνει καθαρά τον δρόμο. Η διοίκηση παύει σταδιακά να είναι ένας παθητικός αποδέκτης αιτημάτων και μετατρέπεται σε έναν ενεργό εταίρο του πολίτη, μέσω της προληπτικής διακυβέρνησης. Η μείωση αυτού του διοικητικού βάρους δεν είναι απλώς μια τεχνοκρατική επιδίωξη. Είναι μια βαθιά ηθική και κοινωνική επιλογή. Αποτρέπει τον αποκλεισμό των κοινωνικά ευάλωτων ομάδων και διασφαλίζει ότι κανένα δικαίωμα ή παροχή δεν μένει ανενεργό εξαιτίας της πολυπλοκότητας του συστήματος ή της έλλειψης πληροφόρησης.
Θεσμικές δικλείδες και ανθρώπινη εγγύηση
Φυσικά, υπάρχει και η άλλη όψη: όσο διευρύνεται η χρήση αυτοματοποιημένων συστημάτων και αλγορίθμων, τόσο πιο επιτακτική γίνεται η ανάγκη για αυστηρή θεσμική θωράκιση. Η πρόσφατη ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει ότι, όταν το επίσημο Κράτος καθυστερεί να παρέχει οργανωμένα ψηφιακά εργαλεία, ένα μεγάλο ποσοστό των ίδιων των δημοσίων υπαλλήλων καταφεύγει άναρχα στη λεγόμενη «σκιώδη» Τεχνητή Νοημοσύνη (Shadow AI) για να διεκπεραιώσει τις καθημερινές του εργασίες και να κερδίσει χρόνο. Αυτή η αποσπασματική πρακτική, ωστόσο, εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους. Η εισαγωγή της προληπτικής διοίκησης δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να λειτουργήσει εις βάρος της ιδιωτικότητας ή της ασφάλειας των δεδομένων μας. Η απάντηση εδώ βρίσκεται στην ενσωμάτωση των ηθικών κανόνων και των αρχών του GDPR στον ίδιο τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό των συστημάτων, με βάση την αρχή της προστασίας της ιδιωτικότητας ήδη από τον σχεδιασμό.
Η τεχνολογία οφείλει να διατηρεί τον ρόλο του έγκυρου βοηθού. Η απόλυτη διαφάνεια στους αλγόριθμους και η διασφάλιση ότι ο ανθρώπινος παράγοντας παραμένει ο τελικός κριτής και εγγυητής της δικαιοσύνης, αποτελούν τις απαραίτητες ασφαλιστικές δικλείδες. Μόνο έτσι μπορεί να θεμελιωθεί μια σχέση βαθιάς, αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ Κράτους και κοινωνίας.
Το νέο κριτήριο της κρατικής αποτελεσματικότητας
Η επιτυχία του ψηφιακού κράτους τα επόμενα χρόνια δεν θα κριθεί από το πλήθος των νέων ψηφιακών πυλών που θα ανοίξουν, αλλά από τον αριθμό των γραφειοκρατικών σταδίων που θα καταργηθούν οριστικά. Το «Αόρατο Κράτος» αντιπροσωπεύει τον μέγιστο σεβασμό προς την προσωπικότητα του πολίτη. Όταν η Δημόσια Διοίκηση καταφέρει να λειτουργεί ως ένας σιωπηλός, ασφαλής και αποτελεσματικός υποστηρικτής της καθημερινότητας, τότε μόνο θα έχουμε πετύχει τον ουσιαστικό εκσυγχρονισμό: ένα Κράτος που δεν ζητάει την προσοχή μας, αλλά μας επιστρέφει την αξία του χρόνου μας.
