Γράφει ο Γιώργος Σταμάτης, Βουλευτής Επικρατείας της ΝΔ.
*
Οι πρώιμοι γάμοι συνιστούν μια επιβλαβή πρακτική με σαφή έμφυλη διάσταση και αναγνωρίζονται διεθνώς ως μορφή έμφυλης βίας. Η πρακτική αυτή επιφέρει σοβαρούς περιορισμούς στο δικαίωμα στην εκπαίδευση, την υγεία, την κοινωνική ένταξη και την αυτόνομη ανάπτυξη της προσωπικότητας των παιδιών, ιδίως των κοριτσιών. Ειδικότερα, στην κοινή Γενική Σύσταση αριθ. 31 της Επιτροπής για την Εξάλειψη των Διακρίσεων κατά των Γυναικών (CEDAW) και στο Γενικό Σχόλιο αριθ. 18 της Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Παιδιού για τις επιβλαβείς πρακτικές (CRC) , ως παιδικός ή πρώιμος γάμος ορίζεται ο γάμος στον οποίο τουλάχιστον ένα από τα μέρη είναι κάτω των 18 ετών. Επισημαίνουν ακόμη, ότι ο παιδικός γάμος θεωρείται μορφή εξαναγκαστικού γάμου, ακριβώς επειδή τίθεται υπό αμφισβήτηση η δυνατότητα πλήρους, ελεύθερης και ενημερωμένης συναίνεσης.
Οι πρώιμοι γάμοι δεν αφορούν αποκλειστικά τα κορίτσια, τα πλήττουν όμως δυσανάλογα και συνδέονται με βαθύτερες έμφυλες ανισότητες. Πιο συγκεκριμένα, με βάση στοιχεία της UNICEF για την Ελλάδα, από τους ανηλίκους που παντρεύτηκαν κατά την περίοδο 2000-2021, το 84% ήταν κορίτσια.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η οδηγία 2024/1385 της ΕΕ αντιμετωπίζει τον εξαναγκαστικό γάμο ως μορφή βίας που προσβάλλει θεμελιώδη δικαιώματα, μεταξύ άλλων τη σωματική ακεραιότητα, την ελευθερία και αυτονομία, τη σωματική και ψυχική υγεία, τη σεξουαλική και αναπαραγωγική υγεία, την εκπαίδευση και την ιδιωτική ζωή. Περαιτέρω, η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης εντάσσει τον εξαναγκαστικό γάμο στις μορφές βίας κατά των γυναικών. Ο εξαναγκαστικός γάμος μπορεί να οφείλεται σε μια σειρά από παράγοντες, όπως εθιμικές πρακτικές κάποιων κοινοτήτων, η ακραία φτώχεια, η άσκηση βίας σωματικής ή ψυχολογικής, καθώς και η αναπαραγωγή αντιλήψεων που υπονομεύουν την ελευθερία και την αυτοδιάθεση του ατόμου.
Οι επιπτώσεις ενός πρώιμου γάμου συχνά συνοδεύουν ένα κορίτσι για πολλά χρόνια. Μπορεί να οδηγήσει σε πρόωρη εγκατάλειψη του σχολείου, να περιορίσει τις προοπτικές επαγγελματικής ένταξης και οικονομικής ανεξαρτησίας, να συνδεθεί με πρώιμη μητρότητα και να θέσει εμπόδια στη δυνατότητα συμμετοχής στην κοινωνική, οικονομική, πολιτική και πολιτιστική ζωή. Υπό αυτό το πρίσμα, η προστασία από τους πρώιμους γάμους συνέχεται ευθέως με την ισότητα των ευκαιριών και το δικαίωμα κάθε κοριτσιού να ολοκληρώνει την εκπαίδευση του, να εργάζεται, να αποκτά οικονομική αυτονομία και να συμμετέχει ισότιμα στον κοινωνικό ιστό.
Στην Ελλάδα, όπως προβλέπεται στο αρ.1350 του Αστικού Κώδικα, οι μελλόνυμφοι πρέπει καταρχήν να έχουν συμπληρώσει το δέκατο όγδοο έτος της ηλικίας τους. Παράλληλα όμως, προβλέπεται ότι το δικαστήριο μπορεί να επιτρέψει γάμο πριν από τη συμπλήρωση της ηλικίας αυτής, εφόσον κρίνει ότι η τέλεσή του επιβάλλεται από σπουδαίο λόγο. Στο πλαίσιο της συμμετοχής της χώρας μας στη Σύμβαση των ΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού, κατά την αξιολόγηση της το 2022, η επιτροπή της CRC κάλεσε την Ελλάδα να καταργήσει τις νομοθετικές εξαιρέσεις που επιτρέπουν γάμο πριν από την ηλικία των 18 ετών.
Παράλληλα, ζήτησε την ενίσχυση της ενημέρωσης για τις επιβλαβείς συνέπειες των παιδικών γάμων στη σωματική και ψυχική υγεία και στην ευημερία των κοριτσιών, με ιδιαίτερη προσοχή στις κοινότητες Ρομά και στη μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης, καθώς και την ανάπτυξη αποτελεσματικών μηχανισμών αναφοράς και προστασίας.
Τον Φεβρουάριο του 2024, η Επιτροπή για την Εξάλειψη των Διακρίσεων κατά των Γυναικών στις καταληκτικές παρατηρήσεις της για την Ελλάδα εξέφρασε ανησυχία για την παρουσία παιδικών γάμων, ιδίως στις κοινότητες των Ρομά. Επιπρόσθετα, έδωσε έμφαση στην αντιμετώπιση των βαθύτερων αιτίων του φαινομένου, στην ενθάρρυνση της καταγγελίας περιστατικών και στην παροχή υπηρεσιών υποστήριξης σε κορίτσια που έχουν υποστεί παιδικό ή εξαναγκαστικό γάμο.
Στην ίδια κατεύθυνση, το 2023 η επιτροπή της GREVIO για την παρακολούθηση της εφαρμογής της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης, κάλεσε την Ελλάδα να ποινικοποιήσει τον εξαναγκαστικό γάμο.
Σε αυτό το πλαίσιο, εναρμονιζόμενη με τις επιταγές των διεθνών συμβάσεων και ενσωματώνοντας την ευρωπαϊκή οδηγία 2024/1385, η χώρα μας σημείωσε σημαντικότατη πρόοδο, θεσπίζοντας την ποινικοποίηση των εξαναγκαστικών γάμων. Έτσι, με τον ν.5172/2025, τιμωρείται πλέον όποιος μεταξύ άλλων με βία, απειλή, άλλα εξαναγκαστικά μέσα, κατάχρηση εξουσίας, εξαπάτηση ή εκμετάλλευση της ευάλωτης θέσης του άλλου, τον εξαναγκάζει ή τον δελεάζει να συνάψει γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης, συμπεριλαμβανομένων και των εθιμικών γάμων. Ένα σημείο που χρήζει προσοχής εδώ, είναι να διασφαλίσουμε ότι καλύπτονται και οι περιπτώσεις, κατά τις οποίες το ανήλικο μέρος εμφανίζεται τυπικά να συναινεί, ουσιαστικά όμως επηρεάζεται από το οικογενειακό περιβάλλον. Η συναίνεση ενός παιδιού δεν διαμορφώνεται ποτέ σε κοινωνικό κενό. Η ηλικία, η θέση μέσα στην οικογένεια, η οικονομική εξάρτηση, οι προσδοκίες του περιβάλλοντος και οι καθιερωμένες πρακτικές μιας κοινότητας μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά το εύρος των πραγματικών επιλογών ενός ανηλίκου, ακόμη και όταν δεν ασκείται καμίας μορφής βία.
Η απάντηση μας όμως απέναντι στους πρώιμους γάμους δε μπορεί να περιορίζεται μόνο σε απαγορεύσεις και επιβολή ποινών. Μια προοδευτική κοινωνική πολιτική χρειάζεται να προκρίνει ένα συνεκτικό πλέγμα πρόληψης και προστασίας των ανηλίκων, ιδίως των πλέον ευάλωτων. Σε αυτό το πλαίσιο, η περαιτέρω ενίσχυση της παραμονής των κοριτσιών Ρομά στην εκπαίδευση αποτελεί την ισχυρότερη ασπίδα προστασίας. Παράλληλα η ένταξη μαθημάτων συμπεριληπτικής σεξουαλικής αγωγής και ανθρωπίνων δικαιωμάτων στα σχολεία ενδυναμώνει τα παιδιά να αναγνωρίζουν και να διεκδικούν τα δικαιώματα τους. Επιπλέον, κομβική είναι η σημασία της ενδυνάμωσης των κοριτσιών από ευάλωτες ομάδες, καθώς και ανάπτυξης ασφαλών μηχανισμών αναφοράς για τον εντοπισμό και την υποστήριξη των θυμάτων που βρίσκονται σε κίνδυνο.
Η προστασία των ανηλίκων από τους πρώιμους και εξαναγκαστικούς γάμους δεν είναι απλώς νομική υποχρέωση της Πολιτείας, αλλά δείκτης του κοινωνικού μας πολιτισμού και της δημοκρατίας μας. Η διασφάλιση ότι κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να μεγαλώσει, να μορφωθεί και να αποφασίσει για το μέλλον του με ελευθερία, αυτονομία και ασφάλεια είναι αδιαπραγμάτευτη ευθύνη όλων μας.
