Από την άνοιξη του 2022, η Ε.Ε. τερμάτισε όλες τις ενεργείς συμφωνίες επιχορήγησης με ρωσικά δημόσια ιδρύματα, ανέστειλε τη συνεργασία και διέκοψε τη χρηματοδότηση για όλους τους ρωσικούς δημόσιους φορείς.
Παρά το «πάγωμα» των θεσμικών σχέσεων με τα ρωσικά πανεπιστήμια, η Ε.Ε. διατηρεί ανοιχτό ένα παράθυρο για μεμονωμένους Ρώσους πολίτες (π.χ. φοιτητές ή ερευνητές που εναντιώνονται στο καθεστώς ή υποβάλλουν αίτηση μέσω ευρωπαϊκών ιδρυμάτων), ώστε να μην αποκοπούν πλήρως οι κοινωνικοί και ακαδημαϊκοί δεσμοί με τους νέους της χώρας.
Το Υπουργείο Επιστήμης και Ανώτατης Εκπαίδευσης της Ρωσίας έχει επίσης συστήσει στα ρωσικά πανεπιστήμια να αποχωρήσουν από το πρόγραμμα. Επομένως η Ρωσία δεν συμμετέχει πλέον στο πρόγραμμα Erasmus+.
Το ρωσικό Υπουργείο Παιδείας έχει ήδη ωθήσει τα πανεπιστήμιά του σε μια πολιτική «αποδυτικοποίησης» και στροφής προς ασιατικά εκπαιδευτικά δίκτυα. Η επιστροφή τους θα απαιτούσε ριζική αλλαγή της δικής τους εγχώριας πολιτικής.
Η πολιτική της «αποδυτικοποίησης» (de-westernization) της Ρωσίας, ιδιαίτερα μετά το 2022, αποτελεί μια συντονισμένη στρατηγική του Κρεμλίνου για τη συστηματική απομάκρυνση της χώρας από τα δυτικά πρότυπα και τη στροφή προς την Ασία, την Αφρική και τον «Παγκόσμιο Νότο».
Οι κυριότερες δραστηριότητες και άξονες αυτής της πολιτικής περιλαμβάνουν:
Ακαδημαϊκή και Εκπαιδευτική Στροφή:
Κατάργηση του Συστήματος της Μπολόνια: Η Ρωσία αποχώρησε επίσημα από το ευρωπαϊκό σύστημα ανώτατης εκπαίδευσης (Bachelor/Master) και επιστρέφει στο παραδοσιακό σοβιετικό/ρωσικό μοντέλο πενταετών σπουδών («ειδικότητα»).
Συμμαχίες με Πανεπιστήμια των BRICS και SCO: Αντί για ευρωπαϊκά ιδρύματα, τα ρωσικά πανεπιστήμια υπογράφουν μαζικά συμφωνίες ανταλλαγής φοιτητών και κοινών ερευνητικών προγραμμάτων με χώρες όπως η Κίνα, η Ινδία, το Ιράν και χώρες της Κεντρικής Ασίας.
Αμοιβαία Αναγνώριση Πτυχίων: Δημιουργείται νέο πλαίσιο αυτόματης αναγνώρισης πτυχίων με πανεπιστήμια του Παγκόσμιου Νότου, αντικαθιστώντας τα παλιά δυτικά πρότυπα πιστοποίησης.
Ιδεολογική και Πολιτιστική Αναθεώρηση:
Νέα σχολικά εγχειρίδια ιστορίας: Συγγράφηκαν άρον-άρον, νέα βιβλία με έντονα πατριωτικό και αντιδυτικό περιεχόμενο, τα οποία δικαιολογούν τις στρατιωτικές επιχειρήσεις και παρουσιάζουν τη Δύση ως μόνιμη απειλή.
Μαθήματα πατριωτικής αγωγής: Καθιερώθηκαν υποχρεωτικές εβδομαδιαίες ώρες στα σχολεία όπως τα μαθήματα «Συζητήσεις για τα σημαντικά», με σκοπό την ενίσχυση των παραδοσιακών ρωσικών αξιών έναντι των φιλελεύθερων δυτικών προτύπων.
Αλλαγή στην επιλογή εκμάθησης ξένων γλωσσών: Αν και η αγγλική γλώσσα παραμένει δημοφιλής, καταγράφεται ραγδαία αύξηση της διδασκαλίας της κινεζικής γλώσσας, των αραβικών και άλλων ασιατικών γλωσσών σε σχολεία και πανεπιστήμια.
Τεχνολογική και Ψηφιακή Αυτονομία:
Αντικατάσταση δυτικού λογισμικού: Το ρωσικό κράτος επιβάλλει σε δημόσιους φορείς και στρατηγικές επιχειρήσεις τη χρήση εγχώριων λειτουργικών συστημάτων (π.χ. Astra Linux) και προγραμμάτων, απαγορεύοντας τα Windows, το Microsoft Office κ.λπ.
Ανάπτυξη «Κλειστού» Διαδικτύου (RuNet): Η Μόσχα έχει δοκιμάσει με επιτυχία την υποδομή για την πλήρη αποσύνδεση του ρωσικού ίντερνετ από τον παγκόσμιο ιστό σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης, ενώ προωθεί εγχώριες εναλλακτικές πλατφόρμες (π.ex. RuTube αντί για YouTube, VKontakte αντί για Facebook).
Οικονομική και Χρηματοπιστωτική Αποσύνδεση:
Αποδολαριοποίηση (Dedollarization): Η Ρωσία έχει σχεδόν εκμηδενίσει τη χρήση του δολαρίου και του ευρώ στις διεθνείς εμπορικές της συναλλαγές, αντικαθιστώντας τα με το κινεζικό γουάν, το ρωσικό ρούβλι και τα εθνικά νομίσματα των εταίρων της.
Εναλλακτικά συστήματα πληρωμών: Μετά τον αποκλεισμό της από το σύστημα SWIFT, η Ρωσία ανέπτυξε το δικό της σύστημα τραπεζικών μηνυμάτων (SPFS) και προωθεί τη διασύνδεσή του με τα αντίστοιχα συστήματα της Κίνας και του Ιράν.
Εύκολα μπορεί να γίνει αντιληπτό ότι η «αποδυτικοποίηση» δεν είναι απλώς μια προσωρινή αντίδραση στις κυρώσεις, αλλά μια μακροπρόθεσμη γεωπολιτική στρατηγική με στόχο τη δημιουργία ενός πολυπολικού κόσμου, όπου η Ρωσία θα λειτουργεί ανεξάρτητα από τους δυτικούς θεσμούς.
Μία άλλη «πολιτική» που εφαρμόσθηκε στο πλαίσιο της «αποδυτικοποίησης» είναι τα ρωσικά προγράμματα προσέλκυσης Ευρωπαίων και γενικότερα Δυτικών πολιτών που βασίζονται κυρίως στην ιδεολογική και ανθρωπιστική μετανάστευση. Η Μόσχα επιχειρεί να παρουσιαστεί σαν το «καταφύγιο» όσων διαφωνούν με τις σύγχρονες δυτικές κοινωνικές πολιτικές, προσφέροντας διευκολύνσεις για μόνιμη εγκατάσταση στη Ρωσία.
Το κεντρικό εργαλείο αυτής της πολιτικής είναι η λεγόμενη «Βίζα Κοινών Αξιών» η οποία θεσπίστηκε με προεδρικό διάταγμα και περιλαμβάνει τις εξής βασικές παραμέτρους:
Ιδεολογικό Κριτήριο (Απόρριψη του Νεοφιλελευθερισμού):
Δήλωση διαφωνίας: Οι αιτούντες πρέπει να υποβάλουν γραπτή δήλωση ότι απορρίπτουν τις «καταστροφικές νεοφιλελεύθερες ιδεολογικές τάσεις» των χωρών τους
Παραδοσιακές αξίες: Οι ενδιαφερόμενοι δηλώνουν ότι ταυτίζονται με τις παραδοσιακές ρωσικές πνευματικές και ηθικές αξίες, όπως η προτεραιότητα της πυρηνικής οικογένειας, ο γάμος αποκλειστικά μεταξύ άνδρα και γυναίκας, και ο σεβασμός στην ιστορική κληρονομιά.
Ριζική Απλούστευση των Διαδικασιών:
Κατάργηση των εξετάσεων: Για πρώτη φορά, οι Ευρωπαίοι πολίτες που κάνουν αίτηση μέσω αυτού του προγράμματος δεν υποχρεούνται να δώσουν εξετάσεις ρωσικής γλώσσας, ρωσικής ιστορίας ή νομοθεσίας.
Παράκαμψη των ποσοστώσεων (Quotas): Η Άδεια Προσωρινής Διαμονής χορηγείται εκτός των ετήσιων μεταναστευτικών ορίων που θέτει η ρωσική κυβέρνηση.
Χωρίς ανάγκη πρόσκλησης: Δεν απαιτείται επίσημη πρόσκληση από κάποιον Ρώσο πολίτη ή εταιρεία όπως ίσχυε παραδοσιακά για άλλες βίζες.
Στάδια Εγκατάστασης και Δικαιώματα:
Αρχική τρίμηνη βίζα: Όσων οι αιτήσεις εγκριθούν, λαμβάνουν μια απλή ιδιωτική βίζα 90 ημερών για να εισέλθουν στη χώρα.
Άδεια διαμονής 3 ετών: Μόλις φτάσουν στη Ρωσία, υποβάλλουν αίτηση για άδεια προσωρινής διαμονής με διάρκεια έως και τρία έτη, η οποία τους δίνει στους αιτούντες πλήρες δικαίωμα εργασίας στην περιοχή όπου εγκαθίστανται.
Προοπτική απόκτησης ιθαγένειας: Η τριετής αυτή άδεια ανοίγει τον δρόμο για μόνιμη άδεια διαμονής και τελικά για απόκτηση ρωσικής υπηκοότητας.
Δημοσιοποίηση και προώθηση από τα Κρατικά Μέσα, της πολιτικής της «Βίζας Κοινών Αξιών»:
Η ρωσική κυβέρνηση χρησιμοποιεί ιστορίες Δυτικών μεταναστών (που μετακόμισαν οικογενειακώς στη ρωσική επαρχία ή σε πόλεις) σε κρατικά δίκτυα, προβάλλοντάς τους ως παραδείγματα ανθρώπων που «σώθηκαν» από τη Δύση και την «καταστροφική νεοφιλελεύθερη ιδεολογία».
Στο επίσημο Προεδρικό Διάταγμα Αρ. 809 του Βλαντιμίρ Πούτιν, το οποίο αποτελεί τη νομική βάση για τη χορήγηση της «Βίζας Κοινών Αξιών», οι δυτικές «νεοφιλελεύθερες ιδέες» περιγράφονται ως «καταστροφική ιδεολογική επιρροή» που απειλεί την ανθρωπότητα. Οι συγκεκριμένες ιδέες και συμπεριφορές που η Ρωσία ορίζει επίσημα ως απειλές περιλαμβάνουν:
Την καταστροφή της παραδοσιακής οικογένειας που επιχειρείται:
Με την αποδόμηση των έμφυλων ρόλων: Η Μόσχα καταδικάζει τις δυτικές πολιτικές για την ισότητα των φύλων, τη ρευστότητα του φύλου (gender fluidity) και τα δικαιώματα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας, θεωρώντας τα ως προσπάθεια εξάλειψης της διάκρισης μεταξύ άνδρα και γυναίκας.
Με την άρνηση του θεσμού του γάμου: Ο στόχος είναι οι εναλλακτικές μορφές συμβίωσης ή η υποτίμηση του παραδοσιακού γάμου που για τη Ρωσία ορίζεται αποκλειστικά ως ένωση άνδρα και γυναίκας.
Με την προώθηση της ατεκνίας (Childfree): Η σκόπιμη επιλογή της μη απόκτησης παιδιών θεωρείται «εισαγόμενη δυτική ιδεολογία» που υπονομεύει τη δημογραφική ανάπτυξη.
Τον ακραίο ατομικισμό που συντίθεται:
Από την προτεραιότητα του «Εγώ» έναντι του συνόλου: Το ρωσικό κράτος απορρίπτει το δυτικό μοντέλο της απόλυτης προσωπικής ελευθερίας. Αντιπροτείνει την πίστη στην συλλογικότητα και τη θυσία του ατόμου για το καλό της κοινωνίας και της πατρίδας.
Από την λατρεία της υλικής ευημερίας: Καταδικάζεται ο δυτικός καταναλωτισμός, με το διάταγμα να επιβάλλει την «προτεραιότητα του πνευματικού έναντι του υλικού»
Τον ιστορικό ρεβιζιονισμό και την πολιτιστική αμνησία που εκδηλώνονται:
Με την παραποίηση της ιστορίας: Η Ρωσία θεωρεί απειλή την προσπάθεια της Δύσης να υποβαθμίσει τον ρόλο της Σοβιετικής Ένωσης στη νίκη κατά του ναζισμού στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Με την κουλτούρα της ακύρωσης (Cancel Culture): Καταγγέλλεται η απόρριψη της κλασικής χριστιανικής και παραδοσιακής ευρωπαϊκής κληρονομιάς στο όνομα της πολιτικής ορθότητας (woke culture).
Την καταστροφή των θρησκευτικών αξιών που νοούνται ως:
Επιθετικός αθεϊσμός και εκκοσμίκευση: Η απομάκρυνση των δυτικών κοινωνιών από τις χριστιανικές ρίζες θεωρείται ηθική παρακμή. Το διάταγμα τονίζει τον ιδιαίτερο ρόλο της Ορθοδοξίας (και άλλων παραδοσιακών θρησκειών) στη διαμόρφωση της κοινωνίας. Όσοι Ευρωπαίοι πολίτες κάνουν αίτηση για τη «Βίζα Κοινών Αξιών» υπογράφουν ουσιαστικά ότι συμφωνούν με αυτές τις διαπιστώσεις του Κρεμλίνου και επιθυμούν να ζήσουν σε ένα περιβάλλον που προστατεύει νομοθετικά τις παραδοσιακές δομές.
Στο ερώτημα αν αυτή η ρωσική σταυροφορία για την προσέγγιση πολιτών της Δύσης μέσω της «Βίζας Κοινών Αξιών» είναι επιτυχής, η απάντηση είναι ότι το πρόγραμμα προσέλκυσης Δυτικών μέσω της «Βίζας Κοινών Αξιών» έχει σημειώσει πολύ περιορισμένη και κυρίως συμβολική επιτυχία, παρά τη μεγάλη προβολή του από τα ρωσικά κρατικά μέσα ενημέρωσης.
Αν και το Κρεμλίνο παρουσιάζει το πρόγραμμα ως μια μεγάλη ιδεολογική νίκη, τα επίσημα στατιστικά στοιχεία και οι αναλύσεις δείχνουν ότι οι αριθμοί των ανθρώπων που όντως μετακομίζουν στη Ρωσία παραμένουν εξαιρετικά χαμηλοί.
Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του ρωσικού Υπουργείου Εξωτερικών και του Υπουργείου Εσωτερικών, έως την άνοιξη του 2026, περίπου 3.400 άτομα από τη Δύση είχαν υποβάλει αίτηση για τη συγκεκριμένη βίζα . Κατά το πρώτο πλήρες έτος εφαρμογής του προγράμματος (2025), εκδόθηκαν συνολικά 1.112 «προεδρικές» βίζες παγκοσμίως. Αυτοί οι αριθμοί είναι «εξαιρετικά ισχνοί» αν αναλογιστεί κανείς ότι το πρόγραμμα απευθύνεται σε μια δεξαμενή περίπου 1 δισεκατομμυρίου πολιτών από τις 47 «μη φιλικές» δυτικές χώρες.
Γιατί το πρόγραμμα χαρακτηρίζεται «παγίδα» από όσους πήγαν;
Πολλοί από τους Δυτικούς «ηθικούς μετανάστες» (moral migrants) που πείστηκαν από την κρατική προπαγάνδα και μετακόμισαν στη Ρωσία έρχονται αντιμέτωποι με σοβαρά πρακτικά προβλήματα, με πρώτο το εμπόδιο της γλώσσας. Παρόλο που η βίζα δεν απαιτεί εξετάσεις ρωσικών για την είσοδο, η καθημερινή επιβίωση, η εύρεση εργασίας και η γραφειοκρατία χωρίς τη γνώση της γλώσσας αποδεικνύονται σχεδόν αδύνατες.
Επίσης οι «ηθικοί μετανάστες» υφίστανται έναν οικονομικό αποκλεισμό λόγω των διεθνών κυρώσεων, καθώς δεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν δυτικές πιστωτικές κάρτες ούτε να μεταφέρουν εύκολα τις οικονομικές τους αποταμιεύσεις από τις πατρίδες τους σε ρωσικές τράπεζες. Σε αυτά τα προβλήματα έρχεται να προστεθεί και πολιτισμικό σοκ. Πολλοί Δυτικοί συντηρητικοί ανακαλύπτουν ότι η ρωσική κοινωνία (π.χ. με τα πολύ υψηλά ποσοστά διαζυγίων ή αμβλώσεων) δεν αντιστοιχεί ακριβώς στην «ειδυλλιακή, παραδοσιακή χριστιανική κοινότητα» που περίμεναν να βρουν.
Παρά την αποτυχία του σε επίπεδο μαζικής μετανάστευσης, το πρόγραμμα θεωρείται επιτυχημένο ως εργαλείο εγχώριας προπαγάνδας. Το Κρεμλίνο χρησιμοποιεί μεμονωμένες περιπτώσεις (όπως πολύτεκνες οικογένειες από το Τέξας ή τη Γερμανία που εγκαθίστανται στη ρωσική επαρχία) και τους παρουσιάζει στην κρατική τηλεόραση για να δείξει στο ρωσικό κοινό ότι «ακόμα και οι Δυτικοί δραπετεύουν από τη σαπισμένη Δύση για να σωθούν στη Ρωσία». Το πρόγραμμα έχει λειτουργήσει περισσότερο σαν ένα επικοινωνιακό πυροτέχνημα παρά σαν μια πραγματική μεταναστευτική διέξοδος για τους Δυτικούς πολίτες.
Λαμβάνοντας υπόψη αυτή την εκτεταμένη και συστηματική πολιτική εκπαιδευτικής και πολιτιστικής «αποδυτικοποίησης», την ισοπέδωση εκ μέρους της Ρωσίας όλων όσων από κοινού με την Ε.Ε. είχαν επιτευχθεί επί σειρά ετών χάρις στο Erasmus και την ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, είναι εύλογο να αναρωτιόμαστε για το είδος και την ποιότητα της επικοινωνίας που θα υπάρξει όταν ο παρανοϊκός αυτός πόλεμος παραδώσει την σκυτάλη σε κάποια μορφή ειρήνης… Μια σκυτάλη σαν «Τα καμένα στολίδια του καλοκαιριού»:
«Ισοπεδώνοντας
ισοπεδώνοντας
τη σμίλη
ισοπεδώνοντας
εποχές
περνούν
αιώνες
πέρασαν»
Μιχάλης Κονιόρδος , εκπαιδευτικός , επισκέπτης καθηγητής Πανεπιστημίου Karazin
