«Δεν ήρθε ποτέ η συγκυρία και εγώ δεν είχα αυτή την τάση, δεν φρόντισα να προβληθώ. Κατά καιρούς οι φίλοι μου μου λέγανε «κάνε κάτι», αλλά εγώ δεν ήξερα και δεν το επιδίωξα. Η ικανοποίησή μου ήταν ότι τα έργα μου άρεσαν στους δικούς μου ανθρώπους και κυρίως στο παιδί μου, καθώς και στους φίλους που τους χάριζα έργα. Γέμισα το περιβάλλον μου, το σπίτι και τα φιλικά σπίτια με τα έργα και αυτό έδινε πολύ χαρά σε εμένα και στους ανθρώπους μου.
Ο Μιχάλης, ο σύζυγος ήταν βέβαια ο μεγάλος υποστηρικτής μου. Αν δεν είχα τον Μιχάλη υποστηρικτή, δεν θα μπορούσα και να λειτουργήσω. Του άρεσε αυτό που έκανα και το υποστήριζε πάντα, όπως και σήμερα».
Μετά από εξήντα και πλέον χρόνια αδιάλειπτης δημιουργικής δραστηριότητας, το έργο της 79χρονης Βικτώριας Σκαρλάτου παρουσιάζεται για πρώτη φορά στο κοινό.
Στην πρώτη ατομική και ταυτόχρονα πρώτη αναδρομική έκθεση της, με τίτλο «Ανάμεσα στον ουρανό και στη γη» που εγκαινιάζεται την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου, στην Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων, η Σκαρλάτου συγκεντρώνει 61 έργα από τη δεκαετία του 1960 έως σήμερα.
Η έκθεση που επιμελείται ο εικαστικός και ερευνητής Κοσμάς Νικολάου αποτελεί αποτέλεσμα μιας εκτεταμένης διαδικασίας καταγραφής, αρχειοθέτησης και τεκμηρίωσης περίπου 180 έργων, σχεδίων, σημειώσεων και προφορικών ιστοριών της καλλιτέχνιδας. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του Γραφείου Αρχειακών Μελετών / Office for Archival Development, μιας καλλιτεχνικής και επιμελητικής πρωτοβουλίας για την ανάδειξη αρχείων και συλλογών που έχουν παραμείνει εκτός δημόσιας θέασης.
Το έργο της Βικτώριας Σκαρλάτου αντλεί από τον οικείο κόσμο -το σώμα, την οικογένεια, τις ανθρώπινες σχέσεις και την πόλη- για να μετασχηματίσει σταδιακά το καθημερινό σε ένα σύστημα συμβόλων, δημιουργώντας «μια αναγνωρίσιμη γλώσσα που συνομιλεί με την pop art, τον σουρεαλισμό και τη βυζαντινή αγιογραφία, χωρίς να περιορίζεται σε καμία από αυτές», όπως επισημαίνει ο Νικολάου.
-Κυρία Σκαρλάτου, εκκινώ με την ίδια ακριβώς απορία που διατυπώνει ο επιμελητής της έκθεσης σας, Κοσμάς Νικολάου: «Πώς ένα έργο τόσο ανεπτυγμένο, ολοκληρωμένο και συνεπές δεν είχε παρουσιαστεί ποτέ δημόσια;». Συστολή, άποψη, κάτι άλλο;
Β.Σ.: Λόγω χαρακτήρα, δεν ήμουν πολύ κινητική για να προωθήσω κάτι τέτοιο και έτσι αφιερώθηκα στο εργαστήριο και τώρα βλέπω πως πέρασα πολλά χρόνια εκεί. Ακολούθησα τη ζωή, όπως ήρθε. Πήρα δύναμη από την τέχνη μου, δεν αναρωτήθηκα ποτέ, ένιωθα πως αν είναι να έρθει αυτή η ώρα, θα έρθει και ήρθε τελικά με το καλύτερο τρόπο αβίαστα.
Με ενδιαφέρουν οι άνθρωποι που αφήνονται στη ζωγραφική τους και δημιουργούν ένα κόσμο, τον δικό τους. Ένα πράγμα που μπορείς να το φωτογραφίσεις πολύ ωραία, δεν με ενδιαφέρει να το δω η να το μεταφέρω σε καμβά. Με κεντρίζει η ζωγραφική που φτιάχνει, κατασκευάζει ένα κόσμο.
-Η ιστορία της έκθεσης αρχίζει όταν ο Νικολάου αντίκρυσε και φωτογράφισε έργα σας στο σπίτι του γιου σας στο Άμστερνταμ. Πότε συνέβη αυτό; Και πώς πήρατε τελικά την απόφαση να παρουσιάσετε για πρώτη φορά ένα μέρος της δουλειάς σας -61 από τα συνολικά 180 έργα σας;
Β.Σ.: Αυτό ξεκίνησε τον Φεβρουάριο του 2024, όταν ο Κοσμάς, που είναι φίλος του γιου μου, πήγε για πρώτη φορά στο σπίτι του στο Άμστερνταμ. Είδε τα έργα από κοντά και του είπε ότι του αρέσουν πολύ και ότι κάτι πρέπει να γίνει οπωσδήποτε. Και εκείνος απορούσε πως δεν τα έχω δείξει. Στην ζωή ακούω και ακολουθώ τις επιθυμίες τις δικές μου και των ανθρώπων που αγαπώ. Ο γιο μου μου είπε «Πρέπει, μάνα, να τα δείξεις». Και απάντησα αμέσως : «Εντάξει, Θα τα δείξω».
Έτσι γνώρισα τον Κοσμά και από την αρχή είχαμε πολύ καλή συνεργασία. Νιώσαμε κοντά ο ένας με τον άλλον, αφεθήκαμε και είχαμε πολύ χρόνο και συζητήσαμε πολύ. Είδαμε τα έργα, μιλούσαμε γι’ αυτά και η έκθεση προέκυψε φυσικά μέσα από εμπιστοσύνη και διάλογο.
-Εργαστήκατε από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 σε ένα ιστορικό αρχιτεκτονικό γραφείο, στου Δοξιάδη. Συστήνεστε άλλωστε, ως «σχεδιάστρια». Ποια είναι η πιο έντονη ανάμνηση που έχετε από εκείνη την περίοδο;
Β.Σ.: Από εκείνη την περίοδο θυμάμαι το περιβάλλον, την αισθητική του γραφείου, το κτίριο, το ευγενικό κλίμα και τους συναδέλφους. Κάθε μέρα έφτανα εκεί με τα πόδια και θυμάμαι τη διαδρομή. Εγώ ήμουν στο τμήμα των αρχιτεκτόνων. Ήταν όλοι εξαιρετικοί. Γνώρισα συναδέλφους που ήταν σχεδιαστές και αρχιτέκτονες. Βέβαια η πιο σημαντική ιστορία είναι ακόμα σε εξέλιξη κάθε μέρα. Στο γραφείο γνώρισα τον άντρα μου. Τον έβλεπα στους διαδρόμους, με μια καλημέρα, αλλά δεν είχαμε άλλη επαφή, γιατί δεν είχαμε κοινό αντικείμενο. Εγώ ήμουν στο αρχιτεκτονικό σχέδιο και μετά για ένα μεγάλο διάστημα στο τμήμα αρχαίων πόλεων. Εκείνος ήταν στους πολιτικούς μηχανικούς, σε έργα εντός και εκτός Ελλάδας, αλλά κυρίως στην Ελλάδα. Πήγαινε στη Σαουδική Αραβία, αλλά δεν καθόταν πολύ. Δύο, τρεις μήνες το πολύ.
-Πώς κάνετε το άλμα από το σχέδιο στη ζωγραφική;
Β.Σ.: Από μικρό παιδί ζωγραφίζω. Αυτό ήταν κάτι που το είχα από τη μάνα μου. Εκείνη ζωγράφιζε και φαίνεται ότι πήρα το ταλέντο της. Η μητέρα μου ήταν για μένα οδηγός στη ζωή, σε όλα τα επίπεδα, συναισθηματικά και πρακτικά, και με ακολουθεί ακόμα και τώρα.
Δεν νομίζω ότι η εμπειρία στη δουλειά επηρέασε πάρα πολύ αυτή τη διαδικασία, ζωγράφιζα και νωρίτερα και το αρχιτεκτονικό σχέδιο δεν έχει σχέση με τη ζωγραφική. Σίγουρα δεν έχω σχέση με το καβαλέτο, δεν ζωγραφίζω σε κάθετη επιφάνεια, ζωγραφίζω στο σχεδιαστήριο και όταν ξεκινώ, δεν ξεκινώ χωρίς σχέδιο. Το σχέδιο με ενδιαφέρει πάρα πολύ, με απασχολεί και παίρνει πολύ χρόνο. Πρέπει να μπω στη διαδικασία, να σκεφτώ το σχέδιο που θα κάνω, να το αποτυπώσω σε χαρτί και μετά να το μεταφέρω στο καμβά για να γίνει το έργο.
Πρακτικά λοιπόν, υπάρχει μια μικρή σχέση ανάμεσα στον τρόπο που ζωγραφίζω και στην διαδικασία του αρχιτεκτονικού σχεδίου, αλλά δεν είναι αυτό κάτι σημαντικό για τον τρόπο που ζωγραφίζω, παρά μια απλή συγγένεια.
Το ζήτημα είναι να αφεθείς σε αυτό που αισθάνεσαι εκείνη τη στιγμή που κάνεις κάτι στο χαρτί με το μολύβι. Το χρώμα έρχεται όταν μπει στον καμβά το σχέδιο. Τότε αφήνεσαι και λες: «Εγώ θα λειτουργήσω έτσι όπως αισθάνομαι, όπως νιώθω». Και έτσι προκύπτει το έργο.
Πες ότι αποτυπώνω έναν άνθρωπο. Δεν τον σκέφτομαι σώνει και καλά με γυαλιά και μούσια όπως μπορεί να είναι, αλλά σκέφτομαι τον εσωτερικό του κόσμο και πώς βγαίνει προς τα έξω. Αυτό με ενδιαφέρει. Όχι μόνο η φόρμα, αλλά και τι φέρνει από πίσω το κάθε στοιχείο. Κυρίως τι φέρνει από πίσω. Η φόρμα είναι το τελευταίο που χρησιμοποιείται για να φανεί αυτό.
-Αδυνατώ να πιστέψω -βλέποντας τα εξαιρετικά έργα σας- ότι επί έξι δεκαετίες δεν υπήρξε έστω ένας άνθρωπος, ειδικός και μη, που να μην σας παροτρύνει να εκθέσετε τη δουλειά σας.
Β.Σ.: Δεν ήρθε ποτέ η συγκυρία και εγώ δεν είχα αυτή την τάση, δεν φρόντισα να προβληθώ. Κατά καιρούς οι φίλοι μου μου λέγανε «κάνε κάτι», αλλά εγώ δεν ήξερα και δεν το επιδίωξα. Η ικανοποίησή μου ήταν ότι τα έργα μου άρεσαν στους δικούς μου ανθρώπους και κυρίως στο παιδί μου, καθώς και στους φίλους που τους χάριζα έργα. Γέμισα το περιβάλλον μου, το σπίτι και τα φιλικά σπίτια με τα έργα και αυτό έδινε πολύ χαρά σε εμένα και στους ανθρώπους μου.
Ο Μιχάλης, ο σύζυγος ήταν βέβαια ο μεγάλος υποστηρικτής μου. Αν δεν είχα τον Μιχάλη υποστηρικτή, δεν θα μπορούσα και να λειτουργήσω. Του άρεσε αυτό που έκανα και το υποστήριζε πάντα, όπως και σήμερα.
-Ποιες είναι οι μεγάλες επιρροές σας; Οι αγαπημένοι σας ζωγράφοι;
Β.Σ.: Για μένα μεγαλύτερη πηγή έμπνευσης είναι οι γυναίκες και οι ιστορίες τους, το σώμα τους και η κίνηση τους. Ένας ζωγράφος που μου αρέσει πάρα πολύ απο μικρότερη ηλικία μέχρι σήμερα είναι ο Toulouse-lautrec. Με συγκινεί η ζωή του και ο κόσμος μέσα στον οποίο έζησε. Με εντυπωσιάζει το πως αποτυπώνει την κίνηση των γυναικών, αισθάνομαι σαν να γνωρίζω αυτές τις γυναίκες στους πίνακες. Με ενδιαφέρουν οι άνθρωποι που αφήνονται στη ζωγραφική τους και δημιουργούν ένα κόσμο, τον δικό τους. Ένα πράγμα που μπορείς να το φωτογραφίσεις πολύ ωραία, δεν με ενδιαφέρει να το δω η να το μεταφέρω σε καμβά. Με κεντρίζει η ζωγραφική που φτιάχνει, κατασκευάζει ένα κόσμο.
Από κλασικούς ζωγράφους μου αρέσει ιδιαίτερα ο Τσαρούχης και κοιτάω την δουλειά του Βασιλείου, του Μόραλη και του Γαΐτη. Δεν με τραβάει τόσο η επανάληψη στον Γαΐτη αλλά μου αρέσει το σχέδιο. Μία άλλη καλλιτέχνιδα που μου αρέσει πολύ είναι η Όπυ Ζούνη, η γεωμετρία και το χρώμα της είναι πηγή έμπνευσης.
-Τι βρίσκεται για εσάς «Ανάμεσα στον ουρανό και στη γη»;
Β.Σ.: Ανάμεσα στον ουρανό και στη γη για μένα είναι ο χώρος που γίνεται μια επικοινωνία με τον ουράνιο κόσμο, με κάτι φωτεινό πέρα από τον ορατό γήινο κόσμο. Πάντοτε ήθελα να ξέρω τι γίνεται μετά τον θάνατο, ήταν μια εσωτερική αναζήτηση που είχα από μικρό παιδί. Όταν πέθανε η μητέρα μου το ’91, δυσκολεύτηκα πάρα πολύ, και ακόμα το κουβαλάω, γιατί η σχέση μαζί της ήταν πολύ έντονη. Με αυτή την αφορμή άρχισα να αναζητώ τι υπάρχει πέρα από τον κόσμο που βλέπουμε. Μέσα από αυτή την αναζήτηση βρήκα έναν τρόπο να επικοινωνώ και να βρίσκω την εσωτερική σοφία. Αυτό τελικά με άλλαξε και με οδήγησε στο να βρω χαρά και δύναμη στη ζωή μου.
-Ποιο από τα 61 έργα της έκθεσης είναι αυτό που έχει ξεχωριστή θέση στην καρδιά σας;
Β.Σ.: Πολλά έργα μου αρέσουν πολύ αλλά θα ξεχωρίσω το πρώτο έργο της έκθεσης που είναι και το πρώτο έργο μου σε καμβά η Εύα 1971. Το ξεχωρίζω επειδή είναι το πρώτο και επειδή είναι μια γυναίκα νέα, γυμνή έτοιμη να ανακαλύψει τις δυνάμεις και το εαυτό της. Γυναίκες μελετάω και ζωγραφίζω μέχρι και σήμερα, είναι μια αστείρευτη πηγή ζωής και έμπνευσης.
Info
Βικτώρια Σκαρλάτου: Ανάμεσα στον ουρανό και στη γη
Εγκαίνια έκθεσης: Πέμπτη 22 Οκτωβρίου, 18:00–22:00
Διάρκεια έως 22 Νοεμβρίου 2026
Πινακοθήκη Δήμου Αθηναίων – Κτίριο Α΄ Γερμανικού & Μυλλέρου (στάση Μετρό: Μεταξουργείο)
Ώρες επίσκεψης: Τρίτη – Σάββατο: 11:00–19:00, Κυριακή: 10:00–16:00, Δευτέρα: κλειστά
Είσοδος ελεύθερη
