Νέα στοιχεία βοηθούν να λυθεί ένα ακόμα μυστήριο που αφορά τον σπουδαίο ζωγράφο της Αναγέννησης, Ραφαήλ, καθώς επιζωγραφισμένες εικόνες εντοπίστηκαν στο «Πορτρέτο μιας νεαρής γυναίκας με μονόκερο», ρίχνοντας φως σε μία υπόθεση που ταλανίζει τους ιστορικούς τέχνης εδώ και δεκαετίες.
Με αφορμή την έκθεση που παρουσιάζεται αυτή την περίοδο στο Metropolitan Museum of Art της Νέας Υόρκης με τίτλο, «Raphael: Sublime Poetry» και σύμφωνα με το BBC, το έργο του Ραφαήλ, το οποίο φιλοτέχνησε μεταξύ 1505 και 1506, αποτελεί ένα «ανήσυχο» αριστούργημα που μοιάζει να αρνείται την πραγματική του ιστορία.
Αν και η πραγματική ταυτότητα της γυναίκας παραμένει άγνωστη, η μορφή της μετατράπηκε σε φορέα μεταβαλλόμενων ιδανικών θηλυκότητας: από αγνή σύζυγο και σύμβολο συζυγικής πίστης έως ευσεβή Αγία και μεγαλομάρτυρα. Συνολικά, το ίδιο το έργο φαίνεται να παλεύει να διατηρήσει μια σταθερή ιστορία για να αφηγηθεί, ακόμη κι αν έχει καλυφθεί με στρώσεις διαφορετικού χρώματος ξανά και ξανά.
«Ριζοσπαστική Μόνα Λίζα», πιστή σύζυγος, Αγία, παρθένος
Με μια πρώτη ματιά, η εικόνα που βλέπουμε σήμερα μοιάζει απλή, όπως αναφέρεται και στο BBC. Η στάση τριών τετάρτων, τα σταυρωμένα χέρια και το ήρεμο τοπίο στο βάθος θυμίζουν έντονα τη Μόνα Λίζα, που είχε ξεκινήσει λίγα χρόνια νωρίτερα ο Λεονάρντο ντα Βίντσι. Ο Ραφαήλ, ο οποίος πιθανότατα τη μελέτησε στη Φλωρεντία, δανείζεται τη δομή της, αλλά αφαιρεί την αινιγματική ατμόσφαιρα που την περικλείει, προσθέτοντας σταθερότητα και ψυχρότητα.
Αυτή ακριβώς η ψυχρότητα μπορεί εύκολα να αποσπάσει την προσοχή από τον μικρό μονόκερο που κρατά απαλά στην αγκαλιά της. Το μυθικό αυτό πλάσμα, σύμβολο αγνότητας, υποδηλώνει ότι μόνο μια παρθένα μπορούσε να το εξημερώσει. Με βάση αυτόν τον συμβολισμό, το έργο πιθανότατα δημιουργήθηκε ως πορτρέτο αρραβώνα ή γάμου, προβάλλοντας την αρετή και την καταλληλότητα της γυναίκας για γάμο. Ακόμη κι αν πρόκειται για την 13χρονη Λάουρα Ορσίνι ντέλα Ρόβερε, σύμφωνα με μερικούς ειδικούς, η ταυτότητά της έχει μικρότερη σημασία, καθώς η μορφή της μετατρέπεται σε αρχέτυπο της ιδανικής παρθενικής θηλυκότητας.
Η εικόνα που βλέπουμε σήμερα στο Metropolitan Museum of Art δεν είναι ίδια με εκείνη που παρουσιαζόταν για αιώνες στην Galleria Borghese στη Ρώμη. Περίπου ενάμιση αιώνα μετά τον θάνατο του Ραφαήλ το 1520, το έργο τροποποιήθηκε δραστικά. Γύρω στο 1682, ένας άγνωστος καλλιτέχνης κάλυψε τον μονόκερο και μετέτρεψε τη γυναίκα στην Αγία Αικατερίνη της Αλεξάνδρειας, προσθέτοντας στοιχεία όπως τον τροχό βασανιστηρίου.
Με αυτή τη μετατροπή, ένα κοσμικό πορτρέτο μετατράπηκε σε θρησκευτική εικόνα. Η γυναικεία μορφή καλύφθηκε με βαριά ενδύματα ώστε να κρυφτεί το σώμα της, αντανακλώντας μια αυστηρή, αντίληψη για το τι πρέπει να αντιστοιχεί σε γυναίκα. Για πάνω από δύο αιώνες, το έργο ήταν γνωστό μόνο μέσα από αυτή την αλλοιωμένη, «ευσεβή» εκδοχή.
Όταν έφτασε τελικά η δεκαετία του 1930, ειδικές αναλύσεις αποκάλυψαν τον κρυμμένο μονόκερο, ο οποίος αποκαταστάθηκε. Αργότερα, τη δεκαετία του 1950, νέες αναλύσεις έδειξαν ότι ο ίδιος ο Ραφαήλ ίσως είχε αρχικά ζωγραφίσει ένα μικρό σκυλάκι, σύμβολο συζυγικής πίστης, όπως εμφανίζεται στα σπουδαία έργα «Ο γάμος των Αρνολφίνι» και «Αφροδίτη του Ουρμπίνο».
Τα τελευταία 70 χρόνια, έχει μετατραπεί σε ένα συγκινητικό παράδειγμα επιβαλλόμενων γυναικείων ιδανικών, καθώς η μορφή του μεταλλάσσεται από πιστή σύζυγο σε αγνή παρθένα και τελικά σε αγία. Είτε υπήρξε πράγματι κάποτε ένα μικρό σκυλάκι κάτω από τον μονόκερο (οι επιμελητές της τρέχουσας έκθεσης θεωρούν πως όχι), η δύναμη αυτού του ευμετάβλητου αριστουργήματος του Ραφαήλ παραμένει αδιαμφισβήτητη.
Πρόκειται για ένα από τα περισσότερα από 170 έργα που συγκεντρώθηκαν στην έκθεση «Raphael: Sublime Poetry» στο Metropolitan Museum of Art της Νέας Υόρκης, η οποία θα διαρκέσει έως τις 28 Ιουνίου.
Με πληροφορίες από BBC
