Στην εκπόνηση των αναγκαίων μελετών – με χρονοδιάγραμμα ολοκλήρωσης, το τέλος του 2026 – για τη δημιουργία του Αρχαιολογικού Μουσείου Αρχανών προχωρά το Υπουργείο Πολιτισμού σύμφωνα με ανακοίνωσή του. Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο Προγραμματικής Σύμβασης Πολιτισμικής Ανάπτυξης μεταξύ του Υπουργείου Πολιτισμού, της Περιφέρειας Κρήτης και του Δήμου Αρχανών–Αστερουσίων, με την επιστημονική υποστήριξη του Πολυτεχνείου Κρήτης. Ο προϋπολογισμός της Σύμβασης ανέρχεται σε 730.000 ευρώ, με χρηματοδότηση από πόρους του Εθνικού Προγράμματος Ανάπτυξης του Υπουργείου Πολιτισμού και της Περιφέρειας Κρήτης.
Η Υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, δήλωσε: «Με την αξιοποίηση ενός εμβληματικού βιομηχανικού κελύφους, σε συνεργασία με την Περιφέρεια Κρήτης, τον Δήμο Αρχανών–Αστερουσίων και με την επιστημονική ευθύνη του Πολυτεχνείου Κρήτης, μετατρέπουμε το κτήριο του π. Αγροτικού Συνεταιρισμού, με ισχυρό τοπικό αποτύπωμα, σε έναν σύγχρονο πολιτιστικό πόλο. Η δημιουργία του Αρχαιολογικού Μουσείου Αρχανών αποτελεί ένα έργο καινοτόμο και εξαιρετικά σημαντικό για την προβολή και ανάδειξη του πλούσιου αρχαιολογικού αποθέματος της περιοχής. Η κεντρική μουσειολογική ιδέα εμπεριέχεται στον τίτλο «Ἐν ἀρχῇ ἦν… ο Τόπος: Το πολιτιστικό τοπίο των Αρχανών από τους προϊστορικούς χρόνους έως σήμερα».
Όπως προκύπτει από αυτόν, η μόνιμη έκθεση του Μουσείου Αρχανών επιχειρεί να αφηγηθεί την καταλυτική επίδραση της μορφολογίας του τόπου, του νερού, της πεδιάδας, των ιερών κορυφών και των σπηλαίων στην ανάπτυξη του πολιτισμού των Αρχανών, από την αρχαιότητα ως σήμερα. Λαμβάνοντας υπόψη και τα πολεοδομικά δεδομένα, την υφιστάμενη κατάσταση του κτηρίου, την εσωτερική του οργάνωση, καθώς και τις σύγχρονες απαιτήσεις λειτουργίας ενός Μουσείου, προχωράμε, με προσεκτικά βήματα και την απαιτούμενη επιστημονική τεκμηρίωση, στη μουσειολογική οργάνωση, στην αρχιτεκτονική έκφραση, στη διασφάλιση προσβασιμότητας στο κτήριο και σε τεχνικές παραμέτρους υλοποίησης, βάσει της προτεινόμενης προμελέτης. Η ίδρυση του Μουσείου κρίθηκε επιβεβλημένη λόγω του πλούτου των ευρημάτων από τους σημαντικούς αρχαιολογικούς πυρήνες της περιοχής, τα οποία σήμερα φιλοξενούνται στο κτήριο του Δημοτικού Σχολείου του οικισμού, στο πλαίσιο μιας μικρής, αλλά σημαντικής αρχαιολογικής συλλογής, που ιδρύθηκε το 1993. Το νέο Μουσείο θα συμβάλει καθοριστικά στην ενίσχυση της έρευνας, της εκπαίδευσης, του πολιτιστικού τουρισμού, αλλά και στη συνολική αναζωογόνηση και την οικονομική ανάπτυξη της τοπικής κοινωνίας και της ευρύτερης περιοχής».
Οπως επίσης αναφέρει το Υπουργείο Πολιτισμού, το νέο Μουσείο θα στεγαστεί στο κτήριο του παλαιού εμφιαλωτηρίου οίνου, του πρώην Αγροτικού Συνεταιρισμού Αρχανών (ΣΥΝΠΕ) που παραχωρήθηκε στο Υπουργείο Πολιτισμού, για τη χρήση του κτηρίου και του περιβάλλοντος χώρου του. Είναι τμήμα του ακινήτου, συνολικής έκτασης 20.900 τ.μ., ιδιοκτησίας του Δήμου Αρχανών-Αστερουσίων, που βρίσκεται στον οικισμό Άνω Αρχανών και εντός των ορίων του κηρυγμένου ως παραδοσιακού χώρου. Βάσει του εγκεκριμένου κτηριολογικού προγράμματος, το Αρχαιολογικό Μουσείο Αρχανών διαμορφώνεται σε 6.330 τ.μ., και διαρθρώνεται σε μόνιμη έκθεση επιφάνειας 900 τ.μ., αίθουσα περιοδικών εκθέσεων, αίθουσες πολυμεσικών και εκπαιδευτικών εφαρμογών και συνεδρίων, χώρους εργαστηρίων, αποθηκών για αρχαιότητες, χώρους εξυπηρέτησης κοινού. Η νέα κτηριακή εγκατάσταση προβλέπει σύγχρονες υποδομές προσβασιμότητας και ενεργειακής αποδοτικότητας. Στόχος του Μουσείου είναι να προσφέρει στους επισκέπτες ολοκληρωμένες μουσειακές εμπειρίες, μέσω μόνιμων και περιοδικών εκθέσεων, εκπαιδευτικών προγραμμάτων και σύγχρονων υποδομών. Η μόνιμη έκθεση θα αφηγείται την ιστορία των Αρχανών, από τους προϊστορικούς χρόνους έως σήμερα.
Στη σχεδιαζόμενη έκθεση προβλέπεται να εκτεθούν περίπου 1.000 αντικείμενα διαφόρων μεγεθών από πίθους και λάρνακες έως σφραγίσματα και κοσμήματα. Η έκθεση οργανώνεται σε βασικές ενότητες που παρουσιάζουν συνοπτικά την ιστορία και την εξέλιξη των Αρχανών, ξεκινώντας με την εισαγωγή και την ανάδειξη της σημασίας των υδάτινων πόρων και των υδραγωγείων διαχρονικά. Στη συνέχεια εξετάζεται η αρχαία Αρχάνα, ως διοικητικό και οικιστικό κέντρο, με αναφορές στην καθημερινή ζωή, την παραγωγή και την ύπαιθρο. Ακολουθούν η νεκρόπολη και ο Γιούχτας, ως ιερός τόπος, με θρησκευτική σημασία. Παρουσιάζονται οι σχέσεις με άλλες περιοχές και ο έξω κόσμος, καθώς και η ιστορική πορεία των Αρχανών από την αρχαιότητα έως τις νεότερες εποχές. Τέλος, δίνεται έμφαση στην αγροτική παραγωγή, ιδιαίτερα στο κρασί και το ελαιόλαδο.
Η αρχιτεκτονική πρόταση ανάδειξης του κτηρίου αξιοποιεί τα ιδιαίτερα μορφολογικά και κατασκευαστικά χαρακτηριστικά του, διατηρώντας στοιχεία της βιομηχανικής του ταυτότητας και ενσωματώνοντάς τα στη μουσειακή λειτουργία. Παράλληλα, προτείνονται εκτεταμένες επεμβάσεις για τη βελτίωση της λειτουργικότητας, της προσβασιμότητας και της ενεργειακής απόδοσης, καθώς και τη δημιουργία ενός δυναμικού εσωτερικού συστήματος κυκλοφορίας με μεταλλικές ράμπες. Οι κύριες αρχιτεκτονικές επεμβάσεις περιλαμβάνουν την αναδιαμόρφωση των εσωτερικών επιπέδων με διατήρηση και επαναχρησιμοποίηση των παλαιών δεξαμενών ως στοιχείων βιομηχανικής κληρονομιάς, την ανακατασκευή και ανύψωση της στέγης για ενίσχυση της σύνδεσης με το τοπίο, καθώς και την επανασχεδίαση των όψεων με διατήρηση του βιομηχανικού χαρακτήρα και χρήση σύγχρονων υλικών.
