Δύο πίνακες που ενδέχεται να είναι αυθεντικά έργα του Καραβάτζιο έχουν προκαλέσει έντονο ενδιαφέρον στους κύκλους της ιστορίας της τέχνης.
Δύο Ιταλοί μελετητές, που διεξήγαγαν ξεχωριστές έρευνες, ανακοίνωσαν στις 7 και 8 Νοεμβρίου ότι αποδίδουν στον σπουδαίο ζωγράφο του μπαρόκ δύο πίνακες που, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις τους, ανήκουν στην πρώιμη περίοδο της καλλιτεχνικής του δημιουργίας.
Η πιο εντυπωσιακή περίπτωση αφορά έναν πίνακα που θεωρούνταν χαμένος επί σχεδόν δύο αιώνες και εντοπίστηκε, πριν από περίπου τρία χρόνια, στον βοηθητικό χώρο μίας γκαλερί στο Παρίσι.
Η ανακάλυψη σε γκαλερί του Παρισιού
Η ιστορικός τέχνης Μαρία Κριστίνα Τερτσάγκι, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Roma Tre και ειδική στο έργο του Καραβάτζιο, περιέγραψε στην ιταλική εφημερίδα La Repubblica τη στιγμή που αντίκρισε τον πίνακα «Νεαρός με κανάτα με τριαντάφυλλα» (Giovane con caraffa di rose).
Ήταν μια γκρίζα χειμωνιάτικη ημέρα στο Παρίσι. Παρότι ο πίνακας ήταν καλυμμένος από στρώμα ρύπων, η Τερτσάγκι υποστηρίζει ότι αναγνώρισε αμέσως το έργο που οι ιστορικοί τέχνης αναζητούσαν επί δεκαετίες.
Η σύνθεση ήταν γνωστή από τέσσερα παλαιά αντίγραφα, ένα από τα οποία βρίσκεται στο High Museum of Art της Ατλάντα, καθώς και από περιγραφή του ζωγράφου Τζοβάνι Μπαλιόνε, συγχρόνου και ανταγωνιστή του Καραβάτζιο.
Ο πίνακας απεικονίζει έναν νεαρό με σγουρά μαλλιά και λευκό πουκάμισο, ακουμπισμένο σε τραπέζι με φρούτα και μια γυάλινη κανάτα γεμάτη τριαντάφυλλα. Στο γυαλί διακρίνεται η αντανάκλαση ενός παραθύρου και μιας δεύτερης νεανικής μορφής, η οποία ενδέχεται να απεικονίζει τον ίδιο τον καλλιτέχνη.
Η Τερτσάγκι χρονολογεί το έργο γύρω στο 1596–1597, όταν ο Καραβάτζιο βρισκόταν ακόμη στην αρχή της σταδιοδρομίας του στη Ρώμη. Ως βασικά τεκμήρια της απόδοσης επικαλείται την εξαιρετική ποιότητα της ζωγραφικής, την εκφραστικότητα του προσώπου, τις φωτεινές πτυχώσεις του πουκαμίσου και τη δεξιοτεχνική απόδοση του φωτός μέσα από το γυαλί και το νερό.
Από τη συλλογή Μποργκέζε σε μια γαλλική οικογένεια
Η ιστορία του πίνακα παρουσιάζει επίσης εξαιρετικό ενδιαφέρον. Σύμφωνα με την έρευνα της Τερτσάγκι, το έργο καταγράφεται το 1607 στη συλλογή του Τζουζέπε Τσέζαρι, γνωστού ως Καβαλιέρε ντ’ Αρπίνο, στο εργαστήριο του οποίου είχε εργαστεί ο νεαρός Καραβάτζιο.
Η συλλογή κατασχέθηκε από τις παπικές αρχές και περιήλθε στον καρδινάλιο Σκιπιόνε Μποργκέζε, ανιψιό του Πάπα Παύλου Ε΄. Ο πίνακας παρέμεινε στην οικογένεια Μποργκέζε τουλάχιστον μέχρι το 1831.
Το 1909 εμφανίστηκε σε δημοπρασία στο Παρίσι ως έργο ανώνυμου Ιταλού ζωγράφου. Τον αγόρασε πρόγονος των σημερινών ιδιοκτητών και έκτοτε παρέμεινε στην ίδια οικογένεια.
Η διαδρομή του από την Ιταλία στη Γαλλία δεν έχει ακόμη αποσαφηνιστεί πλήρως.
Η σχέση με έναν άλλο διάσημο πίνακα
Η Τερτσάγκι επισημαίνει ακόμη τη στενή συγγένεια του έργου με τον «Νεαρό που τον δαγκώνει σαύρα» (Ragazzo morso da un ramarro), έναν από τους χαρακτηριστικότερους πίνακες της πρώιμης περιόδου του Καραβάτζιο.
Σύμφωνα με μία παλαιότερη ερμηνεία, οι δύο συνθέσεις ενδέχεται να ανήκαν σε μια σειρά αλληγορικών απεικονίσεων των πέντε αισθήσεων: η σαύρα να συμβόλιζε την αφή και τα τριαντάφυλλα την όσφρηση.
Ο δεύτερος πίνακας που πωλήθηκε για 3.810 ευρώ
Μία ημέρα νωρίτερα, στις 7 Νοεμβρίου, ο Ιταλός ιστορικός τέχνης Τζάνι Πάπι είχε ανακοινώσει, σε συνέδριο στην Πινακοθήκη του Μοντεπουλτσιάνο, ότι αποδίδει στον Καραβάτζιο ένα «Πορτρέτο νεαρού».
Πρόκειται για ελαιογραφία διαστάσεων 41 επί 31 εκατοστών, η οποία είχε καταλογογραφηθεί ως έργο της τοσκανικής σχολής του 16ου αιώνα. Το 2017 πωλήθηκε από τον αυστριακό οίκο Dorotheum, στη Βιέννη, έναντι μόλις 3.810 ευρώ.
Ο Πάπι δεν έχει παρουσιάσει ακόμη αναλυτικά τα επιχειρήματα που στηρίζουν την απόδοσή του. Αυτά αναμένεται να δημοσιευθούν στα πρακτικά του συνεδρίου.
Παρά το ενδιαφέρον που προκαλούν οι δύο ανακοινώσεις, η αυθεντικότητα των έργων δεν έχει ακόμη αναγνωριστεί οριστικά από την επιστημονική κοινότητα. Ειδικότερα, η περίπτωση του πίνακα με τα τριαντάφυλλα είχε ήδη γίνει γνωστή σε περιορισμένο κύκλο από το 2025, αλλά η πρόσφατη παρουσίαση της Τερτσάγκι προσφέρει νέα στοιχεία για την ιστορία και την πιθανή απόδοσή του.
Εάν οι δύο αποδόσεις επιβεβαιωθούν από ευρύτερη επιστημονική εξέταση, θα αποτελέσουν σημαντική προσθήκη στο γνωστό έργο του Καραβάτζιο, ενός από τους πλέον επιδραστικούς ζωγράφους στην ιστορία της ευρωπαϊκής τέχνης.
Με πληροφορίες από Αrtlyst, La Repubblica, Finestre sull’Arte, tg24.sky.it
