Ένα παιδικό πορτρέτο της Μαρίας Αντουανέτας, που για πολλά χρόνια θεωρούνταν αυθεντική απεικόνιση της μελλοντικής βασίλισσας της Γαλλίας, αποδείχθηκε ότι παρουσίαζε ένα διαφορετικό πρόσωπο: τη μεγαλύτερη αδελφή της, Μαρία Καρολίνα.
Η ανακάλυψη αποτέλεσε την αφετηρία μιας διεπιστημονικής έρευνας που επιχειρεί να απαντήσει σε ένα συναρπαστικό ερώτημα: Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να βοηθήσει στην ταυτοποίηση προσώπων που απεικονίζονται σε ιστορικά πορτρέτα;
Το ερώτημα βρίσκεται στο επίκεντρο της έκθεσης «Liotard & Marie-Antoinette: Faces Under Investigation» («Λιοτάρ και Μαρία Αντουανέτα: Πρόσωπα υπό διερεύνηση»), η οποία εγκαινιάστηκε τον Οκτώβριο στο Μουσείο Τέχνης και Ιστορίας της Γενεύης και θα διαρκέσει έως τις 7 Φεβρουαρίου 2027.
Η έκθεση παρουσιάζει δώδεκα προσωπογραφίες του Ζαν-Ετιέν Λιοτάρ (1702–1789), ενός από τους σημαντικότερους προσωπογράφους του 18ου αιώνα. Έντεκα από αυτές απεικονίζουν τα παιδιά της αυτοκράτειρας Μαρίας Θηρεσίας της Αυστρίας, ενώ η δωδέκατη τον σύζυγό της, Φραγκίσκο Στέφανο της Λωραίνης.
Το παράσημο που αποκάλυψε το λάθος
Η ιστορία ξεκινά πριν από περίπου είκοσι χρόνια, όταν η Κατριόνα Σεθ, καθηγήτρια Γαλλικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, επέλεξε για το εξώφυλλο ενός βιβλίου της σχετικά με τη Μαρία Αντουανέτα ένα παιδικό πορτρέτο που αποδιδόταν στη μελλοντική βασίλισσα.
Χρόνια αργότερα, ερευνώντας τη νεανική ζωή της Μαρίας Αντουανέτας, παρατήρησε μια λεπτομέρεια που έθετε υπό αμφισβήτηση την ταυτότητα του εικονιζόμενου προσώπου. Στο ροζ φόρεμα της νεαρής διακρινόταν το διάσημο παράσημο του Τάγματος του Έναστρου Σταυρού (Order of the Starry Cross), το οποίο απονεμόταν σε γυναίκες της αριστοκρατίας.
Η Μαρία Αντουανέτα είχε πράγματι τιμηθεί με το συγκεκριμένο παράσημο, αλλά όχι ακόμη το 1762, όταν ο Λιοτάρ βρισκόταν στη Βιέννη και φιλοτεχνούσε τις προσωπογραφίες των παιδιών της αυτοκράτειρας.
Η ερευνήτρια απευθύνθηκε στο Μουσείο Τέχνης και Ιστορίας της Γενεύης, το οποίο διαθέτει τη μεγαλύτερη συλλογή προσωπογραφιών του Λιοτάρ στον κόσμο. Ακολούθησε συνεργασία με ειδικούς της εγκληματολογίας, της βιομετρικής ταυτοποίησης και της αναγνώρισης προσώπων από το Πανεπιστήμιο της Λωζάνης και το ερευνητικό ινστιτούτο Idiap.
Η ιστορική έρευνα οδήγησε στο συμπέρασμα ότι το εικονιζόμενο πρόσωπο ήταν η Μαρία Καρολίνα, αδελφή της Μαρίας Αντουανέτας και μετέπειτα βασίλισσα της Νάπολης και της Σικελίας.
«Μου αρέσει να το διηγούμαι, γιατί δείχνει ότι η έρευνα είναι μια συνεχής διαδικασία και ότι μαθαίνουμε ακόμη και από τα λάθη μας», εξηγεί η Σεθ, υπογραμμίζοντας ότι ακόμη και η ταυτότητα των προσώπων σε γνωστά έργα τέχνης μπορεί να χρειάζεται επανεξέταση.
Από την ιστορική έρευνα στην τεχνητή νοημοσύνη
Η διαπίστωση ότι το συγκεκριμένο πορτρέτο δεν απεικόνιζε τη Μαρία Αντουανέτα δεν αρκούσε ωστόσο, για να αποδειχθεί ότι ένα άλλο έργο, το οποίο θεωρούνταν προσωπογραφία της Μαρίας Καρολίνας, παρουσίαζε στην πραγματικότητα τη μελλοντική βασίλισσα της Γαλλίας.
Η Σεθ αναζήτησε αρχικά μια λύση μέσω εφαρμογής ψηφιακής γήρανσης προσώπων, συγκρίνοντας το αποτέλεσμα με γνωστές προσωπογραφίες της ενήλικης Μαρίας Αντουανέτας. Η δοκιμή δεν απέδωσε ουσιαστικά αποτελέσματα, αλλά γέννησε μια ιδέα: θα μπορούσαν πιο εξελιγμένες τεχνολογίες αναγνώρισης προσώπου να συνεισφέρουν στην ιστορική έρευνα;
Η ερευνήτρια απευθύνθηκε στη Μαρί-Εβ Σελιό-Σερέρ, επικεφαλής του τμήματος γραφικών τεχνών του Μουσείου Τέχνης και Ιστορίας της Γενεύης, το οποίο διαθέτει τη μεγαλύτερη συλλογή προσωπογραφιών του Λιοτάρ στον κόσμο.
Ακολούθησε συνεργασία με ειδικούς της εγκληματολογίας, της βιομετρικής ταυτοποίησης και της αναγνώρισης προσώπων από το Πανεπιστήμιο της Λωζάνης και το ερευνητικό ινστιτούτο Idiap.
Έτσι δημιουργήθηκε το διεπιστημονικό ερευνητικό πρόγραμμα INTERART, στο οποίο συμμετέχουν το μουσείο της Γενεύης, το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, το Πανεπιστήμιο της Λωζάνης και το Idiap.
Μπορεί ο αλγόριθμος να αναγνωρίσει ένα πρόσωπο ζωγραφισμένο πριν από 250 χρόνια;
Η ταυτοποίηση των εικονιζόμενων προσώπων αποτελεί σύνθετο ζήτημα για τους ιστορικούς της τέχνης. Απαιτεί εξέταση της προέλευσης και της διαδρομής ενός έργου, μελέτη αρχειακών τεκμηρίων, επιγραφών, ενδυματολογικών στοιχείων και κοσμημάτων, καθώς και συγκριτική ανάλυση άλλων προσωπογραφιών.
Οι σύγχρονες τεχνολογίες αναγνώρισης προσώπου έχουν αναπτυχθεί κυρίως για φωτογραφίες. Μπορούν να συγκρίνουν χαρακτηριστικά ακόμη και όταν διαφέρουν η γωνία λήψης, ο φωτισμός, η ηλικία ή η έκφραση.
Η ζωγραφική, όμως, παρουσιάζει πρόσθετες δυσκολίες. Η τεχνοτροπία του καλλιτέχνη, οι αισθητικές συμβάσεις της εποχής και οι πιθανές εξιδανικεύσεις των χαρακτηριστικών μπορούν να αλλοιώσουν την ομοιότητα με το πραγματικό πρόσωπο.
Για τον λόγο αυτό, οι ερευνητές θεωρούν ιδιαίτερα σημαντικό να εξετάζονται έργα που φιλοτεχνήθηκαν εκ του φυσικού, με τον εικονιζόμενο να ποζάρει μπροστά στον καλλιτέχνη, και όχι μεταγενέστερα αντίγραφα άλλων προσωπογραφιών.
Στόχος είναι η ανάπτυξη αλγορίθμων ικανών να εντοπίζουν σταθερά μορφολογικά χαρακτηριστικά του προσώπου, ανεξάρτητα από τις διαφοροποιήσεις που εισάγει η καλλιτεχνική απόδοση.
Ένα νέο εργαλείο για τα μουσεία
Οι ερευνητές διευκρινίζουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να προσφέρει απόλυτη βεβαιότητα. Τα αποτελέσματά της θα εκφράζονται με εκτιμήσεις πιθανότητας, οι οποίες θα πρέπει να αξιολογούνται σε συνδυασμό με τα ιστορικά δεδομένα.
«Δεν υπάρχει ποτέ μια απάντηση που να είναι 100% σωστή», επισημαίνει η Σελιό-Σερέρ, εξηγώντας ότι η αξία της μεθόδου έγκειται κυρίως στις νέες δυνατότητες διερεύνησης που προσφέρει.
Μια πιθανή εφαρμογή της θα ήταν η δημιουργία βάσεων δεδομένων με ιστορικές προσωπογραφίες των οποίων τα εικονιζόμενα πρόσωπα έχουν ταυτοποιηθεί με βεβαιότητα. Οι αλγόριθμοι θα μπορούσαν στη συνέχεια να συγκρίνουν άγνωστες προσωπογραφίες με αυτά τα τεκμηριωμένα παραδείγματα, προτείνοντας πιθανές ταυτίσεις που δεν θα είχαν ανακύψει μέσω της συμβατικής έρευνας.
Προς το παρόν, το INTERART βρίσκεται σε πειραματικό στάδιο και οι δυνατότητές του εξακολουθούν να αξιολογούνται. Οι επιστήμονες επιμένουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν πρόκειται να υποκαταστήσει την ιστορική τεκμηρίωση ή την εξειδικευμένη ματιά του ιστορικού της τέχνης.
Η περίπτωση της Μαρίας Αντουανέτας υπενθυμίζει άλλωστε, ότι μια μικρή λεπτομέρεια, όπως ένα παράσημο στο φόρεμα μιας νεαρής πριγκίπισσας, μπορεί να αποδειχθεί καθοριστικότερη από την ομοιότητα δύο προσώπων. Και ότι η ιστορία της τέχνης εξακολουθεί να επιφυλάσσει ανακαλύψεις ακόμη και σε έργα που μελετώνται επί αιώνες.
Με πληροφορίες από Artnews, Le Dauphiné Libéré
