Υπάρχουν άνθρωποι του θεάτρου που έκαναν μεγάλες παραστάσεις. Υπάρχουν σπουδαίοι δάσκαλοι που ανέδειξαν σημαντικούς ηθοποιούς. Και υπάρχουν ελάχιστοι που κατάφεραν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο μια ολόκληρη χώρα αντιλαμβάνεται το θέατρο.
Σε αυτή την τελευταία κατηγορία ανήκει ο Κάρολος Κουν, που γεννήθηκε σαν σήμερα, στις 13 Σεπτεμβρίου 1908, στην Προύσα της Μικράς Ασίας. Ο δημιουργός του Θεάτρου Τέχνης δεν υπήρξε απλώς ένας μεγάλος σκηνοθέτης. Δημιούργησε σχολή, κυριολεκτικά και μεταφορικά, και άνοιξε τα παράθυρα του ελληνικού θεάτρου προς τις μεγάλες σύγχρονες τάσεις της Ευρώπης και της Αμερικής.
Από την Προύσα και την Πόλη στη Σορβόννη
Ο Κουν γεννήθηκε στην Προύσα, αλλά μόλις έξι μηνών μετακόμισε με την οικογένειά του στην Κωνσταντινούπολη, όπου μεγάλωσε. Φοίτησε στη φημισμένη Ροβέρτειο Σχολή και από τα νεανικά του χρόνια ήρθε σε επαφή με το θέατρο.
Το 1928 βρέθηκε στο Παρίσι και παρακολούθησε μαθήματα Αισθητικής στη Σορβόννη. Έναν χρόνο αργότερα εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και εργάστηκε ως καθηγητής Αγγλικών στο Κολλέγιο Αθηνών. Στο Κολλέγιο Αθηνών, όπου δίδαξε Αγγλικά, ανάμεσα στους μαθητές του βρέθηκε και ο νεαρός Ανδρέας Παπανδρέου, πολύ πριν ακολουθήσει την ακαδημαϊκή και πολιτική διαδρομή που θα τον οδηγούσε αργότερα στην πρωθυπουργία.
Εκεί άρχισε ουσιαστικά η μεγάλη περιπέτεια της ζωής του.
Ανάμεσα στους μαθητές του βρίσκονταν άνθρωποι που αργότερα θα γίνονταν σημαντικές προσωπικότητες της ελληνικής ζωής: ο Δημήτρης Χορν, ο Αλέξης Σολομός και ο Γιώργος Μυλωνάς. Ο Κουν έβαζε τους μαθητές του να δημιουργούν διαλόγους και μικρά θεατρικά έργα και κάπως έτσι άρχισε να διαμορφώνεται η δική του αντίληψη για τη θεατρική εκπαίδευση.
Η Λαϊκή Σκηνή και η συνάντηση με τον Κόντογλου και τον Τσαρούχη
Καθοριστική για την πορεία του υπήρξε η γνωριμία του με τον Φώτη Κόντογλου. Μαζί με τον Γιάννη Τσαρούχη και τον Διονύσιο Δεβάρη δημιούργησε τη Λαϊκή Σκηνή, επιχειρώντας να αναζητήσει μια θεατρική γλώσσα που θα συνομιλούσε με την ελληνική παράδοση χωρίς να εγκλωβίζεται σε αυτή.
Ακολούθησαν συνεργασίες με σημαντικούς θιάσους της εποχής, μεταξύ των οποίων της Κυρίας Κατερίνας και της Μαρίκας Κοτοπούλη. (ert.gr) Πατήστε το λινκ να δείτε εντυπωσιακό βίντεο
1942: Το Θέατρο Τέχνης γεννιέται μέσα στην Κατοχή
Και τότε έρχεται η απόφαση που θα αλλάξει την ιστορία του ελληνικού θεάτρου.
Το 1942, ενώ η Ελλάδα βρισκόταν κάτω από τη γερμανική Κατοχή, ο Κάρολος Κουν ίδρυσε το Θέατρο Τέχνης και τη Δραματική Σχολή του.
Η πρώτη παράσταση ήταν η «Αγριόπαπια» του Ίψεν. Ανάμεσα στους ανθρώπους της πρώτης εκείνης ομάδας βρίσκονταν ο Βασίλης Διαμαντόπουλος, ο Λυκούργος Καλλέργης, ο Παντελής Ζερβός και η Καίτη Λαμπροπούλου.
Το εγχείρημα πέρασε τεράστιες οικονομικές δυσκολίες. Το Θέατρο Τέχνης αναγκάστηκε μάλιστα να διακόψει τη λειτουργία του το 1950, ενώ ο Κουν συνεργάστηκε στη συνέχεια με το Εθνικό Θέατρο. Όμως επέστρεψε και το Θέατρο Τέχνης εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα φυτώρια της νεότερης ελληνικής θεατρικής ιστορίας.
Έφερε ένα διαφορετικό θέατρο στην Ελλάδα
Η προσφορά του Κουν δεν περιορίζεται στις παραστάσεις που σκηνοθέτησε. Μέσα από το Θέατρο Τέχνης, το ελληνικό κοινό ήρθε ουσιαστικά σε επαφή με σημαντικούς δημιουργούς του σύγχρονου παγκόσμιου θεάτρου.
Λόρκα, Τενεσί Ουίλιαμς, Άρθουρ Μίλερ, Μπρεχτ και άλλοι μεγάλοι συγγραφείς βρήκαν μέσα από τη δουλειά του Κουν θέση στην ελληνική σκηνή. Παράλληλα, στήριξε αποφασιστικά το σύγχρονο ελληνικό θέατρο, δίνοντας χώρο σε συγγραφείς όπως ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, η Λούλα Αναγνωστάκη και ο Γιώργος Σκούρτης.
Δεν ζητούσε απλώς από τον ηθοποιό να πει σωστά τα λόγια του. Ζητούσε να γίνει μέρος μιας ομάδας. Για τον Κουν το θέατρο ήταν συλλογική δημιουργία και όχι παρέλαση πρωταγωνιστών.
Οι «Όρνιθες» που έγραψαν ιστορία
Ξεχωριστή θέση στην πορεία του κατέχει η σχέση του με το αρχαίο ελληνικό δράμα και ιδιαίτερα με τον Αριστοφάνη.
Οι περίφημοι «Όρνιθες» του Θεάτρου Τέχνης έγιναν μία από τις πλέον εμβληματικές παραστάσεις του ελληνικού θεάτρου του 20ού αιώνα. Η προσέγγιση του Κουν υπήρξε ριζοσπαστική για την εποχή της, καθώς αντιμετώπιζε την αρχαία κωμωδία ως ζωντανό θέατρο και όχι ως μουσειακό έκθεμα.
Η παράσταση ταξίδεψε εκτός Ελλάδας και συνδέθηκε διεθνώς με την αναγνώριση του Θεάτρου Τέχνης.
Και αυτή ακριβώς ήταν μία από τις μεγάλες κατακτήσεις του Κουν: απέδειξε ότι το αρχαίο δράμα μπορούσε να παραμένει βαθιά ελληνικό και ταυτόχρονα απολύτως σύγχρονο.
Το περίφημο Υπόγειο της Σταδίου
Για πολλές γενιές θεατρόφιλων, η λέξη «Υπόγειο» δεν χρειαζόταν άλλη εξήγηση.
Ήταν το Υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης στην οδό Πεσμαζόγλου, με είσοδο από τη Στοά Ορφέως στη Σταδίου: ένας μικρός χώρος που απέκτησε τεράστιο βάρος στην πολιτιστική ιστορία της μεταπολεμικής Ελλάδας.
Εκεί εκπαιδεύτηκαν και εργάστηκαν γενιές ανθρώπων του θεάτρου. Το Αρχείο της ΕΡΤ διασώζει πολύτιμες εικόνες από το Υπόγειο, όπως και από τις πρόβες του Κουν στην Επίδαυρο.
Ο δάσκαλος
Ίσως τελικά η λέξη που περιγράφει καλύτερα τον Κουν να μην είναι «σκηνοθέτης», αλλά δάσκαλος.
Δεν δημιούργησε μόνο παραστάσεις. Δημιούργησε ηθοποιούς, σκηνοθέτες, θεατρική συνείδηση και, κυρίως, μια διαφορετική αντίληψη για το τι σημαίνει να υπηρετεί κάποιος τη σκηνή.
Η Δραματική Σχολή του Θεάτρου Τέχνης εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα εργαστήρια της ελληνικής υποκριτικής και η επίδρασή της πέρασε από γενιά σε γενιά.
Το τελευταίο χειροκρότημα
Ο Κάρολος Κουν πέθανε στην Αθήνα στις 14 Φεβρουαρίου 1987, σε ηλικία 78 ετών.
Όμως το παράδοξο με τους πραγματικά μεγάλους ανθρώπους του θεάτρου είναι ότι η αυλαία δεν πέφτει ποτέ οριστικά.
Κάθε φορά που ένας νέος ηθοποιός κατεβαίνει τα σκαλιά του Θεάτρου Τέχνης, κάθε φορά που ο Αριστοφάνης παρουσιάζεται με τόλμη αντί με φόβο, κάθε φορά που ένας σκηνοθέτης αναζητεί κάτι καινούργιο αντί να επαναλαμβάνει το ασφαλές, ένα μικρό κομμάτι της κληρονομιάς του Καρόλου Κουν εξακολουθεί να βρίσκεται εκεί.
Γιατί ο Κουν δεν άφησε πίσω του απλώς ένα θέατρο.
Άφησε έναν τρόπο να κάνουμε θέατρο.
