Υπάρχουν θέατρα και υπάρχει η Επίδαυρος. Ένας χώρος όπου η λέξη «παράσταση» αποκτά διαφορετικό βάρος, γιατί ο ηθοποιός πατά σε μια ορχήστρα που δημιουργήθηκε πριν από περίπου 2.300 χρόνια και ο θεατής κάθεται στο ίδιο κοίλο όπου κάθονταν άνθρωποι της αρχαιότητας.
Και το εντυπωσιακότερο: το θέατρο εξακολουθεί να λειτουργεί για τον σκοπό για τον οποίο δημιουργήθηκε.
Ένα αρχιτεκτονικό θαύμα του 4ου αιώνα π.Χ.
Το Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου βρίσκεται στο Ασκληπιείο, ένα από τα σημαντικότερα θεραπευτικά και θρησκευτικά κέντρα της αρχαιότητας.
Η κατασκευή του έγινε σε δύο βασικές φάσεις. Η πρώτη τοποθετείται στον 4ο αιώνα π.Χ. και η δεύτερη περίπου στα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ. Κατά την επικρατέστερη παράδοση, που μας μεταφέρει ο Παυσανίας, δημιουργός του ήταν ο Πολύκλειτος, αν και η ακριβής ταυτότητα του αρχιτέκτονα εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης.
Το θέατρο αποτελούσε μέρος της ζωής του ιερού του Ασκληπιού. Οι θεατρικοί, μουσικοί και αθλητικοί αγώνες δεν ήταν απλή ψυχαγωγία. Εντάσσονταν στις εκδηλώσεις προς τιμήν του θεού της Ιατρικής.
Το κοίλο αναπτύχθηκε σε δύο ζώνες και η χωρητικότητα του θεάτρου υπολογίζεται σήμερα σε περίπου 12.000 θεατές.
1938: Η απίστευτη επιστροφή ύστερα από περίπου δύο χιλιετίες
Και φτάνουμε στην ημερομηνία που έδωσε την αφορμή γι’ αυτό το αφιέρωμα.
11 Σεπτεμβρίου 1938.
Ύστερα από αιώνες σιωπής, το αρχαίο θέατρο ζωντανεύει ξανά με την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή από το Εθνικό Θέατρο.
Σκηνοθέτης ο Δημήτρης Ροντήρης. Η μετάφραση ήταν του Ιωάννη Γρυπάρη και στον ομώνυμο ρόλο εμφανίστηκε η τεράστια Κατίνα Παξινού. Η Ελένη Παπαδάκη υποδύθηκε την Κλυταιμνήστρα, ενώ στον θίασο βρίσκονταν, μεταξύ άλλων, ο Μάνος Κατράκης και η Ελένη Ζαφειρίου. Το αρχείο του Εθνικού Θεάτρου επιβεβαιώνει ως ημερομηνία της παράστασης την 11η Σεπτεμβρίου 1938.
Αλλά εκείνη η βραδιά είχε κάτι που σήμερα μοιάζει σχεδόν αδιανόητο.
Δεν υπήρχαν ηλεκτρικά φώτα. Δεν υπήρχαν τα σημερινά τεχνικά μέσα. Δεν υπήρχαν σκηνικά όπως τα γνωρίζουμε σήμερα.
Η παράσταση παίχτηκε στην αρχαία ορχήστρα χρησιμοποιώντας το φυσικό φως του απογεύματος.
Ήταν ουσιαστικά ένα πείραμα που απέδειξε ότι η Επίδαυρος μπορούσε να ξαναγίνει ζωντανό θέατρο.
Ο πόλεμος όμως που ακολούθησε και στη συνέχεια ο Εμφύλιος διέκοψαν τα σχέδια.
Από τον «Ιππόλυτο» του 1954 στην επίσημη έναρξη των Επιδαυρίων
Η μεγάλη επιστροφή έγινε μετά τον πόλεμο.
Το 1954 παρουσιάστηκε ο «Ιππόλυτος» του Ευριπίδη, ξανά σε σκηνοθεσία Δημήτρη Ροντήρη. Έναν χρόνο αργότερα, στις 19 Ιουνίου 1955, άρχισε επίσημα το Φεστιβάλ Επιδαύρου με την «Εκάβη» του Ευριπίδη, σε σκηνοθεσία Αλέξη Μινωτή και με την Κατίνα Παξινού στον πρωταγωνιστικό ρόλο.
Για περίπου δύο δεκαετίες το Εθνικό Θέατρο είχε ουσιαστικά την αποκλειστικότητα της Επιδαύρου.
Παξινού, Μινωτής, Θάνος Κωτσόπουλος, Άννα Συνοδινού, Ελένη Χατζηαργύρη και μια ολόκληρη γενιά μεγάλων ηθοποιών συνέδεσαν πλέον το όνομά τους με το αρχαίο θέατρο.
Και μετά ήρθε η Μαρία Κάλλας
Η Επίδαυρος δεν έμεινε αποκλειστικά στο αρχαίο δράμα.
Το 1960 γράφτηκε μία από τις πιο λαμπρές σελίδες της ιστορίας της με τη «Νόρμα» του Μπελίνι, με τη Μαρία Κάλλας.
Το 1961 η Κάλλας επέστρεψε για τη «Μήδεια» του Κερουμπίνι.
Τη σκηνοθεσία είχε ο Αλέξης Μινωτής και τα σκηνικά και κοστούμια ο Γιάννης Τσαρούχης.
Δύο βραδιές που πέρασαν πλέον στη μυθολογία της Επιδαύρου.
Η επανάσταση του Καρόλου Κουν
Μετά τη Μεταπολίτευση άλλαξαν πολλά.
Η Επίδαυρος άνοιξε τις πόρτες της και σε άλλους θιάσους. Το Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν έφερε μια εντελώς διαφορετική θεατρική γλώσσα.
Οι θρυλικοί «Όρνιθες» του Αριστοφάνη παρουσιάστηκαν το 1975 και οι «Πέρσες» του Αισχύλου ακολούθησαν το 1976, με τον Κουν να αφήνει ανεξίτηλο αποτύπωμα στον τρόπο με τον οποίο μπορούσε να αντιμετωπιστεί το αρχαίο δράμα.
Ακολούθησαν το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, ο Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου, το Αμφι-Θέατρο του Σπύρου Ευαγγελάτου, τα ΔΗΠΕΘΕ και πολλοί ακόμη θίασοι.
Ανάμεσα στις παραστάσεις που έμειναν στη μνήμη ήταν και η «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη από το ΔΗΠΕΘΕ Λάρισας, σε σκηνοθεσία Κώστα Τσιάνου, με τη Λυδία Κονιόρδου.
Από τον Πίτερ Χολ μέχρι την Πίνα Μπάους
Στα χρόνια που ακολούθησαν, η Επίδαυρος έγινε πραγματικά διεθνής σκηνή.
Από το θέατρο πέρασαν δημιουργοί και σχήματα που αποτελούν κεφάλαια της παγκόσμιας ιστορίας των παραστατικών τεχνών: Πίτερ Χολ, Αριάν Μνουσκίν, Ρομέο Καστελούτσι, Τόμας Όστερμαϊερ, αλλά και παραδόσεις τόσο διαφορετικές όσο το ιαπωνικό θέατρο Νο και η Όπερα του Πεκίνου.
Κάποτε η Επίδαυρος ήταν πραγματικό ταξίδι
Οι νεότεροι ίσως δυσκολεύονται να το φανταστούν.
Σήμερα μπαίνεις στο αυτοκίνητο, κινείσαι σε σύγχρονους αυτοκινητοδρόμους και η μετάβαση από την Αθήνα είναι σχετικά εύκολη.
Για δεκαετίες όμως η παράσταση στην Επίδαυρο σήμαινε εκδρομή ολόκληρη.
Παλιότερο οδικό δίκτυο, στενοί επαρχιακοί δρόμοι, πούλμαν, ουρές αυτοκινήτων και χιλιάδες θεατές που έπρεπε να φτάσουν σχεδόν ταυτόχρονα σε έναν αρχαιολογικό χώρο μέσα στην αργολική φύση.
Το ταξίδι ήταν κομμάτι της παράστασης.
Έφευγες νωρίς, έφτανες στην Επίδαυρο, ανέβαινες στο αρχαίο κοίλο και περίμενες να αρχίσει αυτό το τελετουργικό κάτω από τον καλοκαιρινό ουρανό.
Το μυστικό της ακουστικής – πώς ακούγεται η φωνή μέχρι επάνω
Και ύστερα υπάρχει το μεγάλο θαύμα.
Η ακουστική.
Δεν είναι απλώς ένας ωραίος μύθος που επαναλαμβάνουμε για την Επίδαυρο. Μελέτες έχουν επιχειρήσει να εξηγήσουν επιστημονικά γιατί ένας ηθοποιός μπορεί να ακούγεται καθαρά ακόμη και δεκάδες μέτρα μακριά.
Η επίσημη παρουσίαση του θεάτρου αποδίδει την εξαιρετική ακουστική στην ιδανική γεωμετρία του σχεδιασμού.
Έρευνα επιστημόνων του Georgia Institute of Technology έδειξε όμως κάτι ακόμη πιο συναρπαστικό: ότι σημαντικό ρόλο παίζουν τα ίδια τα ασβεστολιθικά εδώλια.
Οι διαδοχικές σειρές των καθισμάτων λειτουργούν σαν ένα είδος φυσικού ακουστικού φίλτρου. Περιορίζουν χαμηλές συχνότητες του περιβάλλοντος, όπως τον θόρυβο του κοινού και βοηθούν τις υψηλότερες συχνότητες της ανθρώπινης φωνής να φτάσουν καθαρότερα προς τους θεατές.
Το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό: η ανθρώπινη φωνή μπορεί, υπό κατάλληλες συνθήκες, να γίνεται αντιληπτή ακόμη και στις τελευταίες σειρές, περίπου 60 μέτρα μακριά.
Και όλα αυτά χωρίς μικρόφωνο, χωρίς ηχεία, χωρίς ηλεκτρονική ενίσχυση.
Ένα θέατρο που δεν έγινε μουσείο
Ίσως όμως αυτό να είναι τελικά το σημαντικότερο στην Επίδαυρο.
Δεν έχουμε απέναντί μας απλώς ένα αρχαιολογικό μνημείο.
Έχουμε ένα θέατρο που κατασκευάστηκε τον 4ο αιώνα π.Χ., γνώρισε αιώνες σιωπής και το 1938 ξαναβρήκε τη φωνή του με την Κατίνα Παξινού.
Από τότε πέρασαν από την ορχήστρα του γενιές ηθοποιών, σκηνοθετών, μουσικών και χορευτών. Κάποιοι αποθεώθηκαν. Κάποιοι προκάλεσαν. Κάποιοι αποδοκιμάστηκαν. Κάποιοι έγραψαν ιστορία.
Αλλά η Επίδαυρος παρέμεινε εκεί.
Και ίσως αυτό να είναι το ωραιότερο παιχνίδι του χρόνου: περισσότερα από 2.300 χρόνια μετά την κατασκευή της, χιλιάδες άνθρωποι εξακολουθούν να κάθονται στα πέτρινα εδώλια, τα φώτα χαμηλώνουν και όλοι περιμένουν το ίδιο πράγμα.
Να ακουστεί από την ορχήστρα η πρώτη ανθρώπινη φωνή.
