Υπάρχουν ημερομηνίες που η ιστορία τις επιλέγει για να ενώσει ανθρώπους οι οποίοι δεν συναντήθηκαν ποτέ, αλλά μοιράστηκαν τις ίδιες αγωνίες. Η 23η Σεπτεμβρίου είναι μία από αυτές. Το 1973 έφυγε από τη ζωή ο Πάμπλο Νερούδα, ο Χιλιανός ποιητής που έδωσε φωνή στον έρωτα, στους καταπιεσμένους και στους λαούς της Λατινικής Αμερικής. Τριάντα ένα χρόνια αργότερα, το 2004, πέθανε η Διδώ Σωτηρίου, η Ελληνίδα συγγραφέας που μετέτρεψε τη Μικρασιατική Καταστροφή και την προσφυγιά σε λογοτεχνική μνήμη.
Τους χώριζαν χιλιάδες χιλιόμετρα, διαφορετικές γλώσσες και διαφορετικές ιστορικές εμπειρίες. Τους ένωνε όμως η πεποίθηση ότι η λογοτεχνία δεν υπάρχει μόνο για να περιγράφει τον κόσμο, αλλά και για να διασώζει τη μνήμη εκείνων που η Ιστορία συχνά αφήνει χωρίς φωνή.
Πάμπλο Νερούδα: Ο ποιητής που ένωσε τον έρωτα με την ελευθερία
Ο Πάμπλο Νερούδα γεννήθηκε στις 12 Ιουλίου 1904 στο Παράλ της Χιλής, με πραγματικό όνομα Ρικάρδο Ελιέσερ Νεφταλί Ρέγιες Μπασοάλτο. Από πολύ νέος έδειξε το λογοτεχνικό του ταλέντο και το 1924, μόλις είκοσι ετών, δημοσίευσε την ποιητική συλλογή «Είκοσι ερωτικά ποιήματα και ένα τραγούδι απελπισμένο», που τον καθιέρωσε διεθνώς.
Η ζωή του δεν περιορίστηκε στην ποίηση. Υπηρέτησε ως διπλωμάτης σε χώρες της Ασίας και της Ευρώπης, γνώρισε τον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο και συνδέθηκε με τον Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα. Η δολοφονία του Ισπανού ποιητή και η τραγωδία της Ισπανίας επηρέασαν βαθιά την πολιτική και λογοτεχνική του πορεία.
Εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα της Χιλής, εξελέγη γερουσιαστής και αργότερα αναγκάστηκε να ζήσει στην εξορία. Η ποίησή του απέκτησε ολοένα και εντονότερο κοινωνικό και πολιτικό χαρακτήρα.
Το 1971 τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας, αναγνώριση της παγκόσμιας σημασίας του έργου του.
Το «Κάντο Χενεράλ» και η ιστορική συνάντηση με τον Μίκη Θεοδωράκη
Το «Canto General», που εκδόθηκε το 1950, αποτελεί ένα ποιητικό έπος αφιερωμένο στην ιστορία, στους λαούς, στη φύση και στους αγώνες της Λατινικής Αμερικής.
Το έργο απέκτησε ιδιαίτερη θέση στην ελληνική πολιτιστική ιστορία όταν ο Μίκης Θεοδωράκης μελοποίησε επιλεγμένα ποιήματά του, δημιουργώντας ένα από τα σημαντικότερα μουσικά έργα του.
Η Μαρία Φαραντούρη και ο Πέτρος Πανδής συνδέθηκαν με τις ιστορικές ερμηνείες του. Μετά την πτώση της ελληνικής δικτατορίας, το «Κάντο Χενεράλ» παρουσιάστηκε το 1975 σε μεγάλες συναυλίες στην Ελλάδα, ανάμεσά τους στο Στάδιο Καραϊσκάκη και στο Παναθηναϊκό Στάδιο.
Η μουσική του Θεοδωράκη έκανε την ποίηση του Νερούδα γνωστή σε χιλιάδες Έλληνες που ίσως δεν είχαν διαβάσει ποτέ τα βιβλία του.
Ο θάνατος στη σκιά του πραξικοπήματος του Πινοσέτ
Στις 11 Σεπτεμβρίου 1973, ο στρατηγός Αουγούστο Πινοσέτ ανέτρεψε με στρατιωτικό πραξικόπημα την κυβέρνηση του Σαλβαδόρ Αλιέντε.
Ο Νερούδα, φίλος και πολιτικός υποστηρικτής του Αλιέντε, ήταν ήδη βαριά άρρωστος. Δώδεκα ημέρες μετά το πραξικόπημα, στις 23 Σεπτεμβρίου 1973, πέθανε στο Σαντιάγο, σε ηλικία 69 ετών.
Ο θάνατός του συνδέθηκε με ερωτήματα για τις συνθήκες νοσηλείας του και με μεταγενέστερες έρευνες για ενδεχόμενη εγκληματική ενέργεια. Η υπόθεση παραμένει αντικείμενο ιστορικής και δικαστικής διερεύνησης, χωρίς να έχει αποδειχθεί οριστικά ότι δολοφονήθηκε.
Η κηδεία του μετατράπηκε σε μία από τις πρώτες δημόσιες εκδηλώσεις αντίστασης στη στρατιωτική δικτατορία. Ο ποιητής είχε φύγει. Οι στίχοι του, όμως, συνέχισαν να ταξιδεύουν σε ολόκληρο τον κόσμο.
Διδώ Σωτηρίου: Η γυναίκα που κράτησε ζωντανή τη μνήμη της Μικράς Ασίας
Η Διδώ Σωτηρίου γεννήθηκε στις 18 Φεβρουαρίου 1909 στο Αϊδίνιο της Μικράς Ασίας. Τα παιδικά της χρόνια ήταν γεμάτα από τις εικόνες, τους ανθρώπους και τις μυρωδιές μιας πατρίδας που έμελλε να χαθεί.
Το 1919 η οικογένειά της εγκαταστάθηκε στη Σμύρνη. Τρία χρόνια αργότερα, η Μικρασιατική Καταστροφή τη μετέτρεψε σε πρόσφυγα. Έφθασε στην Ελλάδα μαζί με χιλιάδες άλλους ξεριζωμένους, κουβαλώντας τις αναμνήσεις της χαμένης πατρίδας και τις εικόνες της καταστροφής.
Αυτή η εμπειρία καθόρισε ολόκληρη τη συγγραφική της διαδρομή. Σπούδασε στην Αθήνα και στο Παρίσι, εργάστηκε ως δημοσιογράφος και συνδέθηκε με το αριστερό κίνημα. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής ανέπτυξε αντιστασιακή δράση, ενώ η επαγγελματική της πορεία περιλάμβανε σημαντικές θέσεις στον Τύπο.
Τα «Ματωμένα Χώματα»: Το μυθιστόρημα που έγινε μνήμη ενός ολόκληρου λαού
Το 1959 κυκλοφόρησε το πρώτο της μυθιστόρημα, «Οι νεκροί περιμένουν». Τρία χρόνια αργότερα, το 1962, εκδόθηκαν τα «Ματωμένα Χώματα», το έργο που την καθιέρωσε και έγινε ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα μυθιστορήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας.
Μέσα από την ιστορία του Μανώλη Αξιώτη, η Σωτηρίου αφηγήθηκε τη ζωή των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, τις σχέσεις τους με τους Τούρκους γείτονές τους, τον πόλεμο, την καταστροφή και τον ξεριζωμό.
Το βιβλίο δεν περιορίζεται στην καταγραφή της ελληνικής τραγωδίας. Αναζητεί τις ευθύνες των κυβερνήσεων, των στρατιωτικών επιλογών και των μεγάλων δυνάμεων, αναδεικνύοντας ταυτόχρονα το ανθρώπινο κόστος του εθνικισμού και του πολέμου.
Η συγγραφέας δεν αντιμετώπιζε τους λαούς ως φυσικούς εχθρούς. Αντίθετα, μέσα από το έργο της αναδείκνυε τη δυνατότητα ειρηνικής συνύπαρξης και τη δύναμη της κοινής ανθρώπινης εμπειρίας.
Τα «Ματωμένα Χώματα» μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες και έγιναν σημείο αναφοράς για τη μνήμη της Μικρασιατικής Καταστροφής.
Η «Εντολή», ο Μπελογιάννης και η οικογενειακή ιστορία
Το 1976 κυκλοφόρησε η «Εντολή», ένα ακόμη σημαντικό μυθιστόρημα, συνδεδεμένο με την υπόθεση του Νίκου Μπελογιάννη και τις μετεμφυλιακές διώξεις.
Η ιστορία αυτή είχε και βαθιά προσωπική διάσταση για τη Σωτηρίου. Η αδελφή της, Έλλη Παππά, ήταν σύντροφος του Νίκου Μπελογιάννη. Μετά τη σύλληψή τους, η Διδώ ανέλαβε την ανατροφή του γιου τους, Νίκου.
Η ίδια υπήρξε επίσης θεία της Άλκης Ζέη, μιας ακόμη μεγάλης μορφής της ελληνικής λογοτεχνίας.
Με τα έργα της «Εντολή» και «Κατεδαφιζόμεθα» συνέχισε να εξερευνά τις πληγές της νεότερης ελληνικής ιστορίας, τις πολιτικές διώξεις, τις κοινωνικές αντιθέσεις και τη δοκιμασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Η αναγνώριση και η παρακαταθήκη της
Η Διδώ Σωτηρίου τιμήθηκε με σημαντικές διακρίσεις, μεταξύ των οποίων το Βραβείο Ελληνοτουρκικής Φιλίας Αμπντί Ιπεκτσί και το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας.
Η Εταιρεία Συγγραφέων καθιέρωσε προς τιμήν της το βραβείο «Διδώ Σωτηρίου», το οποίο απονέμεται σε δημιουργούς που συμβάλλουν στην επικοινωνία των λαών και των πολιτισμών.
Πέθανε στην Αθήνα στις 23 Σεπτεμβρίου 2004, σε ηλικία 95 ετών.
Δύο δημιουργοί, μία κοινή παρακαταθήκη
Ο Πάμπλο Νερούδα και η Διδώ Σωτηρίου δεν έγραψαν τα ίδια βιβλία ούτε έζησαν τις ίδιες ιστορικές συνθήκες. Ο ένας ύμνησε την ιστορία και τους αγώνες της Λατινικής Αμερικής. Η άλλη διέσωσε τις μνήμες της Μικράς Ασίας και αφηγήθηκε τις δοκιμασίες της νεότερης Ελλάδας.
Και οι δύο, όμως, έκαναν τη λογοτεχνία χώρο συνάντησης της προσωπικής μνήμης με τη συλλογική ιστορία.
Στις 23 Σεπτεμβρίου, η επέτειος του θανάτου τους υπενθυμίζει ότι οι άνθρωποι φεύγουν, αλλά οι ιστορίες που αφηγήθηκαν μπορούν να συνεχίσουν να μιλούν στις επόμενες γενιές.
Η ποίηση του Νερούδα εξακολουθεί να ακούγεται μέσα από τη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. Και τα «Ματωμένα Χώματα» της Διδώς Σωτηρίου εξακολουθούν να μας επιστρέφουν σε μια πατρίδα που χάθηκε, αλλά δεν ξεχάστηκε.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
