Την 1η Σεπτεμβρίου 1902 το κοινό στη Γαλλία ερχόταν αντιμέτωπο με κάτι που μέχρι τότε έμοιαζε αδιανόητο: ένα κινηματογραφικό ταξίδι σε έναν άλλο κόσμο. Ο Ζορζ Μελιές παρουσίαζε το περίφημο «Le Voyage dans la Lune» – «Ταξίδι στη Σελήνη», έργο που έχει περάσει στην ιστορία ως η πρώτη μεγάλη ταινία επιστημονικής φαντασίας. (The Museum of Modern Art)
Και μία εικόνα του έμελλε να γίνει παγκόσμιο σύμβολο του ίδιου του κινηματογράφου: το διαστημικό βλήμα καρφωμένο στο μάτι της Σελήνης.
Ο μάγος που κατάλαβε τι μπορούσε να γίνει το σινεμά
Ο Ζορζ Μελιές δεν αντιμετώπιζε την κάμερα απλώς ως μέσο καταγραφής της πραγματικότητας. Ήταν ταχυδακτυλουργός, άνθρωπος του θεάτρου και της ψευδαίσθησης και αντιλήφθηκε πολύ νωρίς ότι ο κινηματογράφος μπορούσε να δείξει όχι μόνο όσα υπάρχουν, αλλά και όσα μπορεί να φανταστεί ο άνθρωπος.
Είχε παρακολουθήσει το 1895 μία από τις ιστορικές πρώτες δημόσιες προβολές των αδελφών Λιμιέρ. Εκεί όπου άλλοι έβλεπαν μια νέα μέθοδο καταγραφής, εκείνος είδε ένα εργαλείο δημιουργίας ολόκληρων φανταστικών κόσμων. (The Museum of Modern Art)
Για το «Ταξίδι στη Σελήνη» άντλησε στοιχεία κυρίως από τον Ιούλιο Βερν και τα έργα «Από τη Γη στη Σελήνη» και «Γύρω από τη Σελήνη», αλλά και από το «Οι πρώτοι άνθρωποι στη Σελήνη» του H.G. Wells. (Le Monde.fr)
Έξι επιστήμονες κατακτούν τη Σελήνη
Η ιστορία σήμερα φαίνεται απλή. Το 1902 ήταν επαναστατική.
Έξι επιστήμονες αποφασίζουν να ταξιδέψουν στη Σελήνη. Μπαίνουν σε ένα βλήμα, το οποίο εκτοξεύεται από ένα τεράστιο κανόνι. Το βλήμα φτάνει στο φεγγάρι και καρφώνεται στο μάτι του προσωποποιημένου σεληνιακού προσώπου.
Οι εξερευνητές συναντούν τους Σεληνίτες, αιχμαλωτίζονται, καταφέρνουν να δραπετεύσουν και επιστρέφουν στη Γη. Το διαστημόπλοιό τους πέφτει στη θάλασσα, περισυλλέγεται και οι πρωτοπόροι γίνονται δεκτοί σαν ήρωες. (Festival de Cannes)
Η ταινία διαρκεί περίπου 14 λεπτά – οι πηγές και οι διαφορετικές κόπιες δίνουν μικρές αποκλίσεις στη διάρκεια – χρόνος εντυπωσιακά μεγάλος για την εποχή, όταν πολλές ταινίες δεν ξεπερνούσαν το ένα λεπτό. (The Museum of Modern Art)
Τα πρώτα «ειδικά εφέ»
Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη κληρονομιά του Μελιές.
Χρησιμοποίησε σκηνικά, ζωγραφισμένα φόντα, θεατρικά τεχνάσματα, πολλαπλές εκθέσεις, εξαφανίσεις και αντικαταστάσεις αντικειμένων, δημιουργώντας την πρώιμη γλώσσα των κινηματογραφικών special effects. Το Φεστιβάλ των Καννών χαρακτηρίζει το έργο ορόσημο στην ιστορία του σινεμά και συνδέει τον Μελιές με τα πρώτα πειράματα αυτού που σήμερα ονομάζουμε ειδικά εφέ. (Festival de Cannes)
Η παραγωγή ήταν τεράστια για τα δεδομένα της εποχής. Σύμφωνα με ιστορικές αναφορές, ο Μελιές υπολόγιζε το κόστος περίπου στις 30.000 γαλλικά φράγκα, ενώ η δημιουργία της απλώθηκε σε αρκετούς μήνες και τα γυρίσματα πραγματοποιήθηκαν στο περίφημο γυάλινο στούντιό του στο Μοντρέιγ. (Le Monde.fr)
Υπήρξε μάλιστα και έγχρωμη εκδοχή, όχι βέβαια με έγχρωμο φιλμ όπως το γνωρίζουμε σήμερα. Τα καρέ είχαν χρωματιστεί με το χέρι.
Η χαμένη έγχρωμη κόπια ξαναζωντανεύει
Για δεκαετίες η έγχρωμη έκδοση θεωρούνταν χαμένη. Μια εξαιρετικά κατεστραμμένη κόπια εντοπίστηκε στη Βαρκελώνη το 1993.
Ακολούθησε ένα πραγματικό κινηματογραφικό αρχαιολογικό έργο: τα καρέ διαχωρίστηκαν και ψηφιοποιήθηκαν, η εικόνα αποκαταστάθηκε σταδιακά και η πλήρης αποκατάσταση ολοκληρώθηκε χρόνια αργότερα. (Festival de Cannes)
Στις 11 Μαΐου 2011, 109 χρόνια μετά τη δημιουργία της, η αποκατεστημένη έγχρωμη έκδοση παρουσιάστηκε στις Κάννες με νέα μουσική επένδυση από το γαλλικό ηλεκτρονικό ντουέτο Air. (Festival de Cannes)
Ήταν η δεύτερη ζωή μιας ταινίας που ουσιαστικά είχε προβλέψει έναν ολόκληρο κινηματογραφικό αιώνα.
Από τον Μελιές στο «2001», το «Star Wars» και το «Blade Runner»
Από εκείνο το βλήμα που καρφώθηκε στο μάτι της Σελήνης ξεκίνησε μια κινηματογραφική διαδρομή 124 ετών.
Ανάμεσα στις σημαντικότερες ταινίες επιστημονικής φαντασίας που ακολούθησαν ξεχωρίζουν:
«Metropolis» (1927), Φριτς Λανγκ – Το μνημειώδες δυστοπικό όραμα μιας μελλοντικής κοινωνίας χωρισμένης ανάμεσα στους προνομιούχους και στους εργάτες.
«The Day the Earth Stood Still» (1951), Ρόμπερτ Γουάιζ – Εξωγήινη επίσκεψη στη Γη με ένα βαθιά πολιτικό και αντιπολεμικό μήνυμα.
«Forbidden Planet» (1956), Φρεντ Μ. Γουίλκοξ – Από τις ταινίες που διαμόρφωσαν την αισθητική της μετέπειτα διαστημικής επιστημονικής φαντασίας.
«2001: A Space Odyssey» (1968), Στάνλεϊ Κιούμπρικ – Ίσως η σημαντικότερη ταινία επιστημονικής φαντασίας μετά τον Μελιές. Ο Κιούμπρικ και ο Άρθουρ Κλαρκ ένωσαν την εξερεύνηση του Διαστήματος, την ανθρώπινη εξέλιξη και την τεχνητή νοημοσύνη στον HAL 9000. Το BFI τη χαρακτηρίζει κορυφαίο επίτευγμα του κινηματογραφικού sci-fi. (BFI)
«Solaris» (1972), Αντρέι Ταρκόφσκι – Η σοβιετική, φιλοσοφική απάντηση στο διαστημικό σινεμά, με επίκεντρο τη μνήμη, την απώλεια και την ανθρώπινη συνείδηση.
«Star Wars» (1977), Τζορτζ Λούκας – Η επιστημονική φαντασία συναντά τον μύθο, την περιπέτεια και το blockbuster και δημιουργεί ένα από τα μεγαλύτερα κινηματογραφικά φαινόμενα όλων των εποχών.
«Alien» (1979), Ρίντλεϊ Σκοτ – Η ιδιοφυής συνάντηση επιστημονικής φαντασίας και τρόμου πάνω στο Nostromo. Το BFI χαρακτηρίζει το πρωτότυπο φιλμ σημείο αναφοράς αυτού του συνδυασμού. (BFI)
«Interstellar» (2014), Κρίστοφερ Νόλαν – Μαύρες τρύπες, σχετικότητα του χρόνου και αναζήτηση νέας πατρίδας για την ανθρωπότητα.
«Arrival» (2016), Ντενί Βιλνέβ – Η πρώτη επαφή με εξωγήινους μετατρέπεται σε μια εκπληκτική ιστορία για τη γλώσσα, τον χρόνο και την ανθρώπινη επικοινωνία.
«Blade Runner 2049» (2017), Ντενί Βιλνέβ – Η συνέχεια του κόσμου του Ρίντλεϊ Σκοτ και μια νέα εξερεύνηση της σχέσης ανθρώπου, τεχνητής ζωής και μνήμης.
«Dune» (2021) και «Dune: Part Two» (2024), Ντενί Βιλνέβ – Η νέα κινηματογραφική μεταφορά του σύμπαντος του Φρανκ Χέρμπερτ επανέφερε τη μεγάλης κλίμακας επιστημονική φαντασία στο επίκεντρο του σύγχρονου σινεμά.
Όλα άρχισαν από ένα βλήμα στο μάτι της Σελήνης
Από τον Μελιές μέχρι τον Κιούμπρικ, τον Λούκας, τον Σκοτ, τον Κάμερον, τον Νόλαν και τον Βιλνέβ άλλαξαν τα πάντα: οι κάμερες, τα ειδικά εφέ, οι υπολογιστές, οι προϋπολογισμοί και η ίδια η τεχνολογία.
Ένα όμως παρέμεινε ίδιο: η ανάγκη του ανθρώπου να χρησιμοποιεί το σινεμά για να ταξιδεύει εκεί όπου ακόμη δεν μπορεί να φτάσει.
Και είναι σχεδόν ποιητικό ότι η πρώτη μεγάλη κινηματογραφική απόπειρα να κοιτάξουμε πέρα από τη Γη έγινε το 1902, εξήντα επτά χρόνια πριν ο Νιλ Άρμστρονγκ πατήσει πραγματικά στη Σελήνη.
Ο Ζορζ Μελιές δεν περίμενε την επιστήμη να φτάσει εκεί.
Έστειλε πρώτα τη φαντασία.
Πηγές: Museum of Modern Art (MoMA), Festival de Cannes/Cannes Classics, British Film Institute (BFI).
