Στις 13 Οκτωβρίου 2016 η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ επικύρωσε τον διορισμό του Αντόνιο Γκουτέρες ως ένατου Γενικού Γραμματέα. Ανέλαβε την 1η Ιανουαρίου 2017, διαδεχόμενος τον Μπαν Κι-μουν. Δέκα χρόνια μετά την επιλογή του, και ενώ η δεύτερη θητεία του λήγει στο τέλος του 2026, ο απολογισμός του αναπόφευκτα περνά από τα μεγάλα πολεμικά μέτωπα του πλανήτη.
Από τη Λισαβόνα στην ηγεσία του ΟΗΕ
Ο Αντόνιο Μανουέλ ντε Ολιβέιρα Γκουτέρες γεννήθηκε στη Λισαβόνα στις 30 Απριλίου 1949. Σπούδασε μηχανικός στο Instituto Superior Técnico, εντάχθηκε στο Σοσιαλιστικό Κόμμα μετά την Επανάσταση των Γαρυφάλλων και εξελέγη βουλευτής το 1976. Έγινε αρχηγός του κόμματος το 1992 και πρωθυπουργός της Πορτογαλίας από το 1995 έως το 2002. Υπηρέτησε ως Ύπατος Αρμοστής του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες από το 2005 έως το 2015, αποκτώντας άμεση εμπειρία των συνεπειών των πολέμων και των μαζικών εκτοπισμών.
Η πρώτη σύζυγός του, Λουίζα Μέλο, πέθανε το 1998. Αργότερα παντρεύτηκε την Καταρίνα ντε Αλμέιντα Βαζ Πίντο. Έχει δύο παιδιά από τον πρώτο γάμο του.
Οι πόλεμοι και τα όρια της διπλωματίας
Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 αποτέλεσε καθοριστική δοκιμασία. Ο Γκουτέρες καταδίκασε την παραβίαση της ουκρανικής κυριαρχίας και απηύθυνε επανειλημμένες εκκλήσεις για ειρήνη. Ο ΟΗΕ συνέβαλε, μαζί με την Τουρκία, στη συμφωνία για την εξαγωγή σιτηρών μέσω της Μαύρης Θάλασσας. Ωστόσο, μια συνολική πολιτική λύση δεν προέκυψε από αυτή την πρωτοβουλία.
Στη Γάζα, μετά την επίθεση της Χαμάς της 7ης Οκτωβρίου 2023 και τον πόλεμο που ακολούθησε, ο Γενικός Γραμματέας καταδίκασε τις επιθέσεις εναντίον αμάχων, ζήτησε απελευθέρωση των ομήρων και επέμεινε στην ανάγκη προστασίας των Παλαιστινίων και ανθρωπιστικής πρόσβασης. Οι εκκλήσεις του δεν ισοδυναμούσαν, όμως, με δυνατότητα επιβολής μιας μόνιμης λύσης.
Οι εντάσεις μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν, οι συγκρούσεις Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν και οι κρίσεις γύρω από το Ιράν ανέδειξαν επίσης πόσο περιορισμένη είναι η επιρροή του Γενικού Γραμματέα όταν τα κράτη δεν επιλέγουν τη διαπραγμάτευση. Δεν είναι όλες αυτές οι συγκρούσεις ίδιες ούτε ο ΟΗΕ υπήρξε ο μοναδικός ή κύριος διαμεσολαβητής σε καθεμία.
Η Κύπρος και η χαμένη δυναμική
Το Κυπριακό συνδέθηκε με την έναρξη της θητείας του: το 2017 οι συνομιλίες στο Κραν Μοντανά κατέρρευσαν χωρίς συμφωνία. Ο Γκουτέρες συνέχισε να στηρίζει τη διαδικασία των Ηνωμένων Εθνών, αλλά η επανένωση δεν επιτεύχθηκε. Για την Κύπρο, το χάσμα ανάμεσα στη διεθνή παρουσία του ΟΗΕ και στο απτό πολιτικό αποτέλεσμα παραμένει οδυνηρό.
Η προσωπική μου ανάμνηση από το Αμπιτζάν
Είχα την ευκαιρία να συναντήσω τον Αντόνιο Γκουτέρες πολλές φορές σε διεθνείς διοργανώσεις. Ξεχωρίζω την πέμπτη Σύνοδο Κορυφής Αφρικανικής Ένωσης – Ευρωπαϊκής Ένωσης, στις 29 και 30 Νοεμβρίου 2017, στο Αμπιτζάν της Ακτής Ελεφαντοστού.
Η ατζέντα τότε δεν αφορούσε απλώς τον έλεγχο των μεταναστευτικών ροών. Αφορούσε τις ανθρώπινες ζωές που χάνονταν στις διαδρομές της μετανάστευσης, τα δίκτυα εκμετάλλευσης, αλλά και την ανάγκη να ενισχυθούν οι υποδομές, η οικονομική ανάπτυξη και οι δημοκρατικοί θεσμοί στην υποσαχάρια Αφρική και πέρα από αυτήν.
Στο περιθώριο της Συνόδου, ΟΗΕ, Ευρωπαϊκή Ένωση και Αφρικανική Ένωση συμφώνησαν σε κοινή ομάδα δράσης για την κατάσταση μεταναστών και προσφύγων, ιδιαίτερα στη Λιβύη. Ήταν μια συγκεκριμένη προσπάθεια συντονισμού, σε μια εποχή κατά την οποία η Ευρώπη αναζητούσε λύσεις πέρα από τα σύνορά της. Το πόσο βαθιά και διαρκή υπήρξαν τα αποτελέσματά της είναι διαφορετικό ερώτημα. Ή, για να ακριβολογώ, το αποτέλεσμα ήταν μηδέν στο πηλίκον.
Μισθός, υπηρεσιακές παροχές και μετακινήσεις
Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ έχει ειδικό καθεστώς αποδοχών και υπηρεσιακής υποστήριξης. Ως μέτρο σύγκρισης, στη μισθολογική κλίμακα του ΟΗΕ για το 2026 η βαθμίδα Under-Secretary-General εμφανίζει ετήσιο μικτό βασικό μισθό περίπου 239.200 δολαρίων και καθαρό βασικό ποσό περίπου 173.372 δολαρίων μετά την εσωτερική εισφορά προσωπικού. Αυτά ΔΕΝ αποτελούν επαληθευμένη προσωπική μισθοδοσία του Γκουτέρες και δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως τέτοια.
Οι επίσημες μετακινήσεις του οργανώνονται με υπηρεσιακές διαδικασίες και με μέτρα ασφαλείας ανάλογα με τον προορισμό. Ταξιδεύει πάντοτε με λίαρ τζετ ενοικιαζόμενο. Το Εκτελεστικό Γραφείο του Γενικού Γραμματέα τον υποστηρίζει σε διπλωματικές επαφές, συντονισμό, πρόγραμμα και επικοινωνία. Ακριβής, πρόσφατος και επαληθευμένος αριθμός των αποκλειστικά υπηρετούντων στο προσωπικό του γραφείο δεν είναι διαθέσιμος για να αναφερθεί υπεύθυνα. Ο αριθμός υπαλλήλων ολόκληρης της Γραμματείας δεν είναι αριθμός προσωπικών συνεργατών του.
Ο ρόλος του Τραμπ και η θεσμική αδυναμία
Η εξωτερική πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών υπό τον Ντόναλντ Τραμπ ανέδειξε μια διαρκή ένταση: οι μεγάλες δυνάμεις μπορούν να ασκούν επιρροή πολύ πέρα από όσα επιτρέπει στον Γενικό Γραμματέα ο θεσμικός του ρόλος. Ο ΟΗΕ δεν είναι παγκόσμια κυβέρνηση. Το Συμβούλιο Ασφαλείας και, κυρίως, το δικαίωμα βέτο των πέντε μονίμων μελών περιορίζουν την ικανότητά του να ενεργεί όταν αυτά διαφωνούν.
Αυτό δεν απαλλάσσει την ηγεσία του Οργανισμού από τον δημόσιο έλεγχο. Επιβάλλει, όμως, να ξεχωρίζουμε τις προσωπικές πρωτοβουλίες και παραλείψεις ενός Γενικού Γραμματέα από τις αποφάσεις που εξαρτώνται αποκλειστικά από τις κυβερνήσεις.
Ο απολογισμός που οφείλει να γίνει
Δέκα χρόνια μετά την εκλογή του, η κληρονομιά του Γκουτέρες δεν μπορεί να αποτιμηθεί μόνο από τις ομιλίες και τις εκκλήσεις του. Πρέπει να εξεταστούν οι συγκεκριμένες συμφωνίες, οι ανθρωπιστικές παρεμβάσεις, οι χαμένες ευκαιρίες και οι διαπραγματεύσεις που δεν κατέληξαν. Η Ουκρανία, η Γάζα και η Κύπρος είναι αναπόφευκτα μέρος αυτής της συζήτησης. Και ο συγκεκριμένος Γενικός Γραμματέας δεν μπορεί να επαίρεται για επιτυχίες. Το αντίθετο.
Η προσωπική μου εμπειρία από τις διεθνείς συναντήσεις του, με πιο χαρακτηριστική εκείνη στο Αμπιτζάν, μου επιτρέπει να θυμάμαι τον άνθρωπο μέσα στη διπλωματική σκηνή. Ούτε και εκεί κατάφερε έστω και μία τυπική σύγκλιση. Η ιστορική αποτίμηση, όμως, χρειάζεται κάτι περισσότερο από εντυπώσεις: χρειάζεται μετρήσιμα αποτελέσματα και επίγνωση των πραγματικών ορίων του αξιώματός του.
Πηγές και τεκμηρίωση
United Nations – Βιογραφία και θητείες Γενικού Γραμματέα: https://www.un.org/sg/en/content/sg/biography
United Nations – Γενική Συνέλευση και εκλογή Γκουτέρες (2016): https://www.un.org/
Σύνοδος ΕΕ–Αφρικανικής Ένωσης, Αμπιτζάν 2017: https://www.consilium.europa.eu/
United Nations – Μισθολογικές κλίμακες και κανονισμοί προσωπικού: https://icsc.un.org/
