Η 12η Σεπτεμβρίου είναι η Παγκόσμια Ημέρα Δελφινιών, μία σχετικά νέα παγκόσμια ημέρα, που καθιερώθηκε το 2022 με στόχο να θυμίζει ότι ένα από τα πιο αγαπητά και ευφυή πλάσματα των θαλασσών εξακολουθεί να χρειάζεται προστασία. Αφορμή υπήρξε και η μαζική θανάτωση 1.428 λευκόπλευρων δελφινιών στα Νησιά Φερόες στις 12 Σεπτεμβρίου 2021.
Και ίσως το δελφίνι να είναι ένα από τα ελάχιστα άγρια ζώα που ο άνθρωπος, εδώ και χιλιάδες χρόνια, δεν αντιμετωπίζει μόνο με φόβο ή ως τροφή. Το αντιμετωπίζει συχνά σαν σύντροφο στη θάλασσα.
Ένα από τα ευφυέστερα ζώα του πλανήτη
Τα δελφίνια είναι θηλαστικά, όχι ψάρια. Αναπνέουν αέρα, γεννούν ζωντανά μικρά, τα θηλάζουν και αναπτύσσουν εξαιρετικά σύνθετες κοινωνικές σχέσεις.
Η ευφυΐα τους έχει μελετηθεί επί δεκαετίες. Μαθαίνουν κανόνες και συμπεριφορές, συνεργάζονται, παίζουν, μιμούνται και μπορούν να εκπαιδευτούν στην εκτέλεση σύνθετων εντολών. Δεν πρόκειται, βέβαια, για «ανθρώπινη» νοημοσύνη, αλλά για έναν εξαιρετικά εξελιγμένο τρόπο αντίληψης προσαρμοσμένο στη ζωή μέσα στο νερό.
Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η κοινωνική τους επικοινωνία. Στα ρινοδέλφινα έχει διαπιστωθεί ότι κάθε ζώο αναπτύσσει ένα χαρακτηριστικό signature whistle, ένα προσωπικό σφύριγμα που λειτουργεί περίπου σαν ηχητική «ταυτότητα». Τα άλλα δελφίνια μπορούν μάλιστα να μάθουν αυτά τα χαρακτηριστικά σφυρίγματα και να τα χρησιμοποιούν στην επικοινωνία τους.
Η «φωνή» τους και το εκπληκτικό σόναρ
Αυτό που ακούμε σαν σφυρίγματα, τριξίματα και κλικ δεν είναι ένας απλός ήχος.
Τα δελφίνια χρησιμοποιούν την ηχοεντόπιση – echolocation. Εκπέμπουν πολύ γρήγορα κλικ και αντιλαμβάνονται την επιστροφή του ήχου όταν αυτός προσκρούσει σε ένα αντικείμενο ή ζώο. Με αυτόν τον τρόπο μπορούν να εντοπίσουν τροφή και εμπόδια ακόμη και όταν η ορατότητα στο νερό είναι εξαιρετικά περιορισμένη.
Είναι, θα λέγαμε σχηματικά, ένα φυσικό σόναρ εκατομμυρίων ετών.
Τι τρώνε και πού ζουν
Υπάρχουν περίπου 40 είδη δελφινιών και τα συναντάμε σε μεγάλο μέρος των θαλασσών του πλανήτη, από θερμές τροπικές και εύκρατες περιοχές μέχρι πολύ ψυχρότερα νερά.
Η διατροφή τους εξαρτάται από το είδος και την περιοχή. Κυνηγούν κυρίως ψάρια και καλαμάρια, ενώ πολλές φορές συνεργάζονται σε ομάδες για να συγκεντρώσουν τα κοπάδια των ψαριών σε μικρότερο χώρο και να τραφούν ευκολότερα.
Και ακριβώς εδώ αρχίζουν μερικές φορές τα προβλήματα με τον άνθρωπο.
Γιατί οι ψαράδες θυμώνουν με τα δελφίνια
Οι ψαράδες δεν τα κατηγορούν χωρίς λόγο όταν λένε ότι τους καταστρέφουν τα δίχτυα. Το πρόβλημα είναι πραγματικό.
Τα δελφίνια έχουν μάθει ότι ένα δίχτυ μπορεί να λειτουργήσει περίπου σαν… έτοιμο τραπέζι. Πλησιάζουν τα αλιευτικά εργαλεία, αφαιρούν ψάρια και μπορεί να σκίσουν ή να προκαλέσουν σημαντικές ζημιές στα δίχτυα. Το φαινόμενο ονομάζεται depredation και αποτελεί σοβαρό ζήτημα σε πολλές περιοχές της Μεσογείου.
Υπάρχουν μάλιστα ελληνικά επιστημονικά δεδομένα. Έρευνα στον Θερμαϊκό Κόλπο διαπίστωσε παρουσία τέτοιων περιστατικών περίπου στο 35% των περιπτώσεων που μελετήθηκαν, με σημαντική μείωση της εμπορεύσιμης ψαριάς όταν εμφανίζονταν δελφίνια.
Η απάντηση όμως δεν μπορεί να είναι η εξόντωσή τους. Δοκιμάζονται ακουστικές συσκευές που κρατούν τα δελφίνια μακριά από τα δίχτυα, ώστε να προστατεύονται και οι ψαράδες και τα ίδια τα ζώα.
Ποιος είναι ο χειρότερος εχθρός τους
Στη φύση μεγάλοι καρχαρίες μπορούν να αποτελέσουν εχθρό ορισμένων ειδών δελφινιών, ενώ οι όρκες, που βιολογικά ανήκουν και αυτές στην οικογένεια των δελφινιδών, μπορούν επίσης να κυνηγούν άλλα κητώδη.
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος, όμως, για πολλούς πληθυσμούς παραμένει ο άνθρωπος: παγίδευση σε αλιευτικά εργαλεία, σκόπιμη θανάτωση σε ορισμένες περιοχές του κόσμου, ρύπανση, απώλεια ενδιαιτημάτων και συγκρούσεις με σκάφη.
Πώς γεννούν
Το δελφίνι γεννά όπως τα υπόλοιπα θηλαστικά. Η εγκυμοσύνη διαρκεί περίπου έναν χρόνο στα γνωστότερα είδη, με διαφορές ανάλογα με το είδος, και συνήθως γεννιέται ένα μικρό.
Το νεογέννητο πρέπει πολύ γρήγορα να φτάσει στην επιφάνεια για την πρώτη του αναπνοή. Παραμένει στενά συνδεδεμένο με τη μητέρα του, θηλάζει και μαθαίνει σταδιακά τις συμπεριφορές της ομάδας.
Αυτή ακριβώς η μακρά περίοδος μητρικής φροντίδας και μάθησης είναι ένα ακόμη χαρακτηριστικό της πολύπλοκης κοινωνικής ζωής των δελφινιών.
Όταν τα δελφίνια σώζουν ανθρώπους
Εδώ πρέπει να ξεχωρίσουμε τον μύθο από τα πραγματικά περιστατικά. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε πάντοτε εάν ένα δελφίνι έχει συνειδητή πρόθεση «να σώσει έναν άνθρωπο».
Υπάρχουν όμως εξαιρετικά εντυπωσιακές καταγεγραμμένες περιπτώσεις.
Το 2004 στη Νέα Ζηλανδία, τέσσερις κολυμβητές βρίσκονταν στη θάλασσα όταν εμφανίστηκε ένας μεγάλος λευκός καρχαρίας. Μία ομάδα δελφινιών συγκεντρώθηκε γύρω από τους ανθρώπους, κολυμπώντας σε στενούς κύκλους και κρατώντας τους μαζί μέχρι να απομακρυνθεί ο κίνδυνος. Οι ίδιοι οι κολυμβητές και ναυαγοσώστες περιέγραψαν αργότερα το περιστατικό.
Και τέτοιες ιστορίες εξηγούν γιατί από την αρχαιότητα δημιουργήθηκε γύρω από το δελφίνι σχεδόν ένας μύθος του προστάτη του ανθρώπου στη θάλασσα.
Τα δελφίνια της Κνωσού
Και ναι: Η περίφημη Τοιχογραφία των Δελφινιών της Κνωσού είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα έργα της μινωικής τέχνης.
Τα σωζόμενα τμήματα βρέθηκαν στην ανατολική πτέρυγα του ανακτόρου, στην περιοχή που ονομάστηκε «Μέγαρο της Βασίλισσας». Η σύνθεση παρουσιάζει δελφίνια να κολυμπούν ανάμεσα σε μικρότερα ψάρια μέσα σε ένα φωτεινό θαλάσσιο περιβάλλον και χρονολογείται περίπου στο 1600–1450 π.Χ.
Υπάρχει μάλιστα μία ενδιαφέρουσα αρχαιολογική λεπτομέρεια: ενώ ο Άρθουρ Έβανς θεώρησε ότι η παράσταση βρισκόταν στον τοίχο, νεότερη ερμηνεία των ανασκαφικών δεδομένων υποστηρίζει ότι ενδέχεται να αποτελούσε διακόσμηση δαπέδου ανώτερου ορόφου.
Σε κάθε περίπτωση, αποτυπώνει κάτι πολύ μεγαλύτερο: τη βαθιά σχέση του μινωικού πολιτισμού με τη θάλασσα.
Το δελφίνι των αρχαίων Ελλήνων
Για τους αρχαίους Έλληνες το δελφίνι δεν ήταν ένα οποιοδήποτε θαλάσσιο ζώο.
Εμφανίζεται επανειλημμένα στη μυθολογία και στην τέχνη, συνδέθηκε με θεότητες και ιδιαίτερα με τον Απόλλωνα και τον Ποσειδώνα, ενώ μία από τις ωραιότερες αρχαίες ιστορίες είναι εκείνη του Αρίωνα.
Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ο περίφημος κιθαρωδός Αρίων κινδύνευσε να δολοφονηθεί από ναυτικούς. Έπεσε στη θάλασσα και ένα δελφίνι τον πήρε στη ράχη του και τον μετέφερε σώο στην ακτή.
Τα δελφίνια και ο Άγιος Μαρτινιανός
Η εικόνα του δελφινιού ως σωτήρα του ανθρώπου δεν έμεινε μόνο στην αρχαιοελληνική μυθολογία. Πέρασε και στη χριστιανική παράδοση.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Αγίου Μαρτινιανού, ασκητή του 4ου αιώνα, του οποίου η μνήμη τιμάται στις 13 Φεβρουαρίου. Σύμφωνα με την αγιολογική παράδοση, ο Μαρτινιανός είχε απομονωθεί σε έναν βράχο μέσα στη θάλασσα για να συνεχίσει την ασκητική ζωή του. Όταν αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τον βράχο και έπεσε στο πέλαγος, συνέβη, κατά τον Συναξαριστή, κάτι που θυμίζει εκπληκτικά την αρχαία ιστορία του Αρίωνα: δύο δελφίνια τον πήραν στις ράχες τους και τον μετέφεραν σώο μέχρι την ακτή.
Δεν πρόκειται, ασφαλώς, για περιστατικό που μπορεί να εξεταστεί με τα κριτήρια της σύγχρονης ιστορικής ή επιστημονικής τεκμηρίωσης. Είναι μέρος της παράδοσης του βίου του Αγίου.
Η ομοιότητα όμως είναι εντυπωσιακή. Από τον Αρίωνα της αρχαίας Ελλάδας έως τον Άγιο Μαρτινιανό της χριστιανικής παράδοσης, το δελφίνι επανέρχεται μέσα στους αιώνες με τον ίδιο σχεδόν συμβολισμό: το πλάσμα της θάλασσας που πλησιάζει τον άνθρωπο όταν κινδυνεύει και τον οδηγεί στη σωτηρία.
Μύθος, ασφαλώς. Αλλά ένας μύθος που δημιουργήθηκε πριν από περίπου δυόμισι χιλιάδες χρόνια και παρουσιάζει το δελφίνι ακριβώς όπως εξακολουθούμε πολλές φορές να το βλέπουμε σήμερα: ως τον φίλο που εμφανίζεται μέσα στη θάλασσα όταν ο άνθρωπος βρίσκεται σε κίνδυνο.
Ίσως γι’ αυτό το δελφίνι κατάφερε κάτι σπάνιο.
Να περάσει από τις μινωικές τοιχογραφίες και την ελληνική μυθολογία στη σύγχρονη επιστήμη χωρίς να χάσει ποτέ τη γοητεία του.
Ένα ζώο που επικοινωνεί, συνεργάζεται, μαθαίνει, παίζει, προστατεύει τα μικρά του και πολλές φορές δείχνει μία συμπεριφορά που μας κάνει να αναρωτιόμαστε πόσα ακόμη δεν έχουμε καταλάβει για τον κόσμο που υπάρχει κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας.
Με πληροφορίες από: oceantoday.noaa.gov και ocean.si.edu/ocean-life
