Η είδηση από την Ολλανδία δεν είναι απλώς ιατρική ή νομική. Είναι από εκείνες που ακουμπούν κατευθείαν στο πιο δύσκολο ηθικό νεύρο μιας κοινωνίας: το δικαίωμα στον θάνατο, όταν η ζωή έχει γίνει αφόρητος πόνος. Και ακόμη περισσότερο, όταν το πρόσωπο για το οποίο μιλάμε είναι παιδί. Το οποίο δεν έχει και την βούληση νομικά να αποφασίσει κι είναι θέμα γονέων.
Σύμφωνα με την ολλανδική κυβέρνηση και τα διεθνή δημοσιεύματα, για πρώτη φορά μετά τη διεύρυνση του πλαισίου το 2024, παιδί κάτω των 12 ετών υποβλήθηκε σε ευθανασία στην Ολλανδία. Η περίπτωση αφορά ανίατα άρρωστο παιδί, χωρίς να δημοσιοποιούνται ηλικία, πάθηση ή οικογενειακές λεπτομέρειες. Η υπόθεση έχει σταλεί για έλεγχο στις αρμόδιες αρχές, όπως προβλέπει το ολλανδικό σύστημα.
Πριν προχωρήσει κανείς, χρειάζεται μια κρίσιμη διευκρίνιση: άλλο η ενεργητική ευθανασία, όπου ο γιατρός χορηγεί την ουσία που επιφέρει τον θάνατο, άλλο η ιατρικώς υποβοηθούμενη αυτοκτονία, όπου ο γιατρός παρέχει το μέσο αλλά ο ίδιος ο ασθενής κάνει την τελική πράξη και άλλο η διακοπή μάταιης θεραπείας ή η παρηγορική καταστολή στο τέλος της ζωής. Οι χώρες δεν χρησιμοποιούν όλες τους ίδιους όρους και γι’ αυτό οι αριθμοί δεν είναι πάντα απολύτως συγκρίσιμοι. Η ίδια η Ολλανδία διαχωρίζει την ευθανασία και την υποβοηθούμενη αυτοκτονία από τη μη έναρξη ή διακοπή θεραπείας και από την παρηγορική καταστολή.
Πού επιτρέπεται για παιδιά κάτω των 12 ετών
Στον πολύ στενό πυρήνα των χωρών όπου υπάρχει νομική δυνατότητα ευθανασίας ή υποβοηθούμενου θανάτου για ανήλικους κάτω των 12 ετών βρίσκονται ουσιαστικά τρεις περιπτώσεις με διαφορετική φιλοσοφία και διαφορετικές ασφαλιστικές δικλείδες: η Ολλανδία, το Βέλγιο και η Κολομβία. Η Ελβετία αποτελεί ιδιόμορφη περίπτωση, γιατί δεν μιλάμε για ενεργητική ευθανασία αλλά για υποβοηθούμενη αυτοκτονία, με βασικό κριτήριο την ικανότητα λήψης απόφασης και την αυτοχορήγηση.
Στην Ολλανδία, το ειδικό πλαίσιο για παιδιά 1 έως 12 ετών αφορά αποκλειστικά περιπτώσεις ανίατης νόσου, αφόρητης οδύνης χωρίς προοπτική βελτίωσης, συνεχούς και σοβαρού πόνου, απουσίας θεραπείας και απουσίας λογικής εναλλακτικής ακόμη και μέσω παρηγορικής φροντίδας. Η απόφαση λαμβάνεται από τον γιατρό και τους γονείς, ενώ το παιδί συμμετέχει «όπου είναι δυνατόν». Μετά τον θάνατο, ειδική επιτροπή, με γιατρούς, νομικό και ειδικό στην ηθική. εξετάζει αν τηρήθηκαν οι όροι και διαβιβάζει την κρίση της στην Εισαγγελία.
Στο Βέλγιο, δεν υπάρχει τυπικό κατώτατο ηλικιακό όριο από το 2014. Όμως το παιδί πρέπει να έχει ικανότητα διάκρισης, η πάθηση να οδηγεί σε θάνατο σε σύντομο χρονικό ορίζοντα, ο πόνος να είναι σταθερός, αφόρητος και σωματικός, όχι απλώς ψυχικός, και να υπάρχει συναίνεση των γονέων ή νόμιμων εκπροσώπων. Προβλέπεται επίσης αξιολόγηση από ειδικό, όπως παιδοψυχίατρο ή ψυχολόγο, για την ικανότητα του ανηλίκου να κατανοήσει τι ζητά. Σύμφωνα με στοιχεία του βελγικού συστήματος, μέχρι το 2025 είχαν καταγραφεί συνολικά επτά περιπτώσεις ανηλίκων από το 2014.
Στην Κολομβία, το πλαίσιο έχει διαμορφωθεί κυρίως από αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου και κανονιστικές πράξεις του υπουργείου Υγείας. Η χώρα έχει αναγνωρίσει τη δυνατότητα ιατρικώς υποβοηθούμενου θανάτου για σοβαρές ανίατες καταστάσεις, ενώ από το 2021 δεν απαιτείται πλέον κατ’ ανάγκην τελική διάγνωση. Για παιδιά, η εικόνα είναι εξαιρετικά περιοριστική: τα πολύ μικρά παιδιά αποκλείονται, ενώ για την ηλικιακή ζώνη κάτω των 12 ετών απαιτούνται εξαιρετική ωριμότητα, αξιολόγηση της κατανόησης του θανάτου και γονική συναίνεση.
Η Ελβετία δεν επιτρέπει την ενεργητική ευθανασία. Επιτρέπει, όμως, υπό προϋποθέσεις την υποβοηθούμενη αυτοκτονία, εφόσον το πρόσωπο έχει ικανότητα απόφασης, κάνει μόνο του την τελική πράξη και εκείνος που βοηθά δεν ενεργεί από ιδιοτελές κίνητρο. Θεωρητικά το πλαίσιο δεν είναι χτισμένο πάνω σε αυστηρό ηλικιακό όριο, αλλά στην πράξη αυτό δεν συνιστά γενικό παιδιατρικό μοντέλο ευθανασίας.
Πού επιτρέπεται γενικώς η ευθανασία ή ο υποβοηθούμενος θάνατος
Η εικόνα του πλανήτη είναι ανομοιογενής. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενεργητική ευθανασία με νομοθετικό πλαίσιο ισχύει στην Ολλανδία, το Βέλγιο, το Λουξεμβούργο και την Ισπανία. Η Γερμανία, η Ιταλία και η Αυστρία κινούνται κυρίως στο πεδίο της υποβοηθούμενης αυτοκτονίας, με έντονη επιρροή δικαστικών αποφάσεων και όχι με ενιαίο μοντέλο τύπου Ολλανδίας ή Βελγίου. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει καταγράψει ακριβώς αυτή τη διάκριση: άλλη η ενεργητική ευθανασία, άλλη η υποβοηθούμενη αυτοκτονία.
Εκτός Ευρώπης, μορφές υποβοηθούμενου θανάτου ισχύουν στον Καναδά, στην Κολομβία, στον Ισημερινό, στη Νέα Ζηλανδία, στην Αυστραλία —σε πολιτειακή βάση—, σε αρκετές πολιτείες των ΗΠΑ, καθώς και στην Ελβετία με το ιδιαίτερο μοντέλο της υποβοηθούμενης αυτοκτονίας. Η Ουρουγουάη έγινε το 2025 η πρώτη χώρα της Λατινικής Αμερικής που νομοθέτησε μέσω κοινοβουλίου την ευθανασία, ενώ η Πορτογαλία έχει ψηφίσει νόμο, αλλά η εφαρμογή του παραμένει σε θεσμική εκκρεμότητα λόγω συνταγματικών και κανονιστικών εμποδίων.
Οι προϋποθέσεις αλλάζουν δραματικά από χώρα σε χώρα. Στον Καναδά, η MAID αφορά ενήλικους 18 ετών και άνω, με ικανότητα λήψης απόφασης, ελεύθερη και ενημερωμένη αίτηση, σοβαρή και ανίατη κατάσταση και ενημέρωση για διαθέσιμες εναλλακτικές, περιλαμβανομένης της παρηγορικής φροντίδας. Στην Ισπανία, ο αιτών πρέπει να είναι ενήλικος, ικανός και συνειδητός κατά την αίτηση, με ισπανική υπηκοότητα ή νόμιμη διαμονή, και να πάσχει από σοβαρή ανίατη νόσο ή σοβαρή χρόνια κατάσταση που προκαλεί ανυπόφορη οδύνη. Στη Νέα Ζηλανδία, το πλαίσιο είναι πολύ στενότερο: ενήλικος, πολίτης ή μόνιμος κάτοικος, με τελική νόσο που αναμένεται να οδηγήσει σε θάνατο μέσα σε έξι μήνες, σοβαρή μη αναστρέψιμη έκπτωση και αφόρητη οδύνη.
Στην Αυστραλία, όπου το voluntary assisted dying εφαρμόζεται σε πολιτειακό πλαίσιο, τα βασικά κοινά κριτήρια είναι ενηλικίωση, ικανότητα απόφασης, εθελοντικό αίτημα χωρίς πίεση, νόσος προχωρημένη και θανατηφόρα μέσα σε προβλεπόμενο χρονικό ορίζοντα, και αφόρητη οδύνη. Στις ΗΠΑ, εκεί όπου ισχύει, πρόκειται σχεδόν αποκλειστικά για υποβοηθούμενη αυτοκτονία ενηλίκων με τελική ασθένεια και πρόγνωση συνήθως έως έξι μήνες, με αυτοχορήγηση της ουσίας από τον ίδιο τον ασθενή.
Τι ισχύει στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα η ενεργητική ευθανασία και η υποβοηθούμενη αυτοκτονία δεν επιτρέπονται. Όποιος αποφάσισε και εκτέλεσε ανθρωποκτονία ύστερα από σπουδαία και επίμονη απαίτηση του θύματος και από οίκτο γι’ αυτόν που έπασχε από ανίατη ασθένεια τιμωρείται με φυλάκιση. Άρθρο 300 του Ποινικού Κώδικα
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε απόφαση στο τέλος της ζωής είναι ποινικά ή ηθικά ίδια. Άλλο η ενεργητική πράξη που επιφέρει τον θάνατο, άλλο η άρνηση θεραπείας από ασθενή με ικανότητα απόφασης, άλλο η μη συνέχιση ιατρικά μάταιης αγωγής, άλλο η παρηγορική φροντίδα που στοχεύει στην ανακούφιση και όχι στην επίσπευση του θανάτου. Η ελληνική συζήτηση παραμένει περισσότερο θεωρητική, ιατρική και βιοηθική παρά νομοθετικά ώριμη, με την ενεργητική ευθανασία να θεωρείται απαγορευμένη.
Από πού προέρχονται οι αντιδράσεις
Οι ισχυρότερες αντιδράσεις προέρχονται από πέντε μεγάλες δεξαμενές.
Πρώτον, από θρησκευτικούς και θεολογικούς κύκλους, που θεωρούν ότι η ζωή δεν μπορεί να τίθεται στη διάθεση ούτε του κράτους ούτε της ιατρικής. Για αυτούς, η ανακούφιση του πάσχοντος είναι καθήκον, όχι όμως μέσω πράξης που προκαλεί τον θάνατο.
Δεύτερον, από οργανώσεις αναπήρων και ηλικιωμένων, οι οποίες φοβούνται ότι η «ελεύθερη επιλογή» μπορεί να γίνει επιλογή μέσα σε συνθήκες πίεσης: φτώχεια, μοναξιά, ανεπαρκής φροντίδα, αίσθημα ότι ο άνθρωπος είναι βάρος στην οικογένεια ή στο σύστημα υγείας. Ειδικοί του ΟΗΕ έχουν προειδοποιήσει ότι η αναπηρία ή η μεγάλη ηλικία δεν πρέπει να γίνονται, άμεσα ή έμμεσα, λόγοι για πρόσβαση σε υποβοηθούμενο θάνατο χωρίς ισχυρές εγγυήσεις ισότητας και προστασίας.
Τρίτον, από γιατρούς και ειδικούς παρηγορικής φροντίδας, που φοβούνται ότι η ευθανασία μπορεί να γίνει υποκατάστατο μιας φροντίδας που δεν προσφέρεται επαρκώς. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δεν έχει θεσπίσει παγκόσμιο «δικαίωμα στην ευθανασία». Αντιθέτως, τοποθετεί στο κέντρο την παρηγορική φροντίδα ως μέρος του δικαιώματος στην υγεία και ως ηθική υποχρέωση για την ανακούφιση του σοβαρού σωματικού, ψυχολογικού, κοινωνικού και πνευματικού πόνου.
Τέταρτον, από νομικούς και βιοηθικούς κύκλους που φοβούνται τη λεγόμενη «ολισθηρή πλαγιά»: αρχικά τελικοί καρκίνοι, μετά μη τελικές παθήσεις, μετά ψυχιατρικές διαγνώσεις, μετά άνοια, μετά ανήλικοι. Η Ολλανδία και το Βέλγιο είναι οι δύο χώρες που χρησιμοποιούνται συχνότερα σε αυτό το επιχείρημα, ακριβώς επειδή το πλαίσιο τους έχει διευρυνθεί περισσότερο από άλλα.
Πέμπτον, από οικογένειες που αμφισβητούν τη βούληση του ασθενούς. Στους ενηλίκους, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η οικογένεια συμφωνεί, αλλά αν ο ίδιος ο ασθενής έχει ικανότητα, ενημέρωση και ελευθερία απόφασης. Εκεί ξεσπούν οι σκληρότερες συγκρούσεις: όταν ο ασθενής λέει «δεν αντέχω άλλο» και οι συγγενείς λένε «δεν είναι πραγματικά ελεύθερος, μιλάει ο πόνος, η κατάθλιψη ή η απελπισία».
Τι έχει πει το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου δεν έχει αναγνωρίσει ένα γενικό δικαίωμα στην ευθανασία. Στην υπόθεση Pretty κατά Ηνωμένου Βασιλείου, το Δικαστήριο δεν δέχθηκε ότι από το άρθρο 2 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης, δηλαδή «το δικαίωμα στη ζωή» απορρέει δικαίωμα να πεθάνει κάποιος με τη βοήθεια τρίτου ή δημόσιας αρχής.
Στην υπόθεση Mortier κατά Βελγίου, που αφορούσε ευθανασία ενήλικης γυναίκας και προσφυγή συγγενή της, το Δικαστήριο δεν έκρινε ότι το βελγικό μοντέλο ευθανασίας είναι από μόνο του αντίθετο στη Σύμβαση. Έθεσε όμως ζήτημα ως προς την επάρκεια και ανεξαρτησία του μεταγενέστερου ελέγχου. Το Βέλγιο προχώρησε αργότερα σε νομοθετική αλλαγή ώστε πρόσωπα που συμμετείχαν σε πράξη ευθανασίας να μη συμμετέχουν στην επιτροπή που την ελέγχει.
Με άλλα λόγια, το Στρασβούργο αφήνει μεγάλο περιθώριο στα κράτη. Δεν υποχρεώνει μια χώρα να νομιμοποιήσει την ευθανασία. Αλλά ούτε απαγορεύει σε μια χώρα να τη ρυθμίσει, αρκεί να υπάρχουν σοβαρές εγγυήσεις προστασίας της ζωής, της αυτονομίας και των ευάλωτων ανθρώπων.
Οι αριθμοί της τελευταίας πενταετίας
Δεν υπάρχουν ενιαία παγκόσμια στατιστικά, γιατί άλλες χώρες μετρούν μόνο την ενεργητική ευθανασία, άλλες μαζί την υποβοηθούμενη αυτοκτονία, άλλες έχουν πολιτειακά συστήματα και άλλες δημοσιεύουν στοιχεία με καθυστέρηση. Όμως η τάση είναι καθαρή: όπου το πλαίσιο λειτουργεί εδώ και χρόνια, οι αριθμοί αυξάνονται.
Στην Ολλανδία, οι επίσημες επιτροπές κατέγραψαν 9.068 περιπτώσεις το 2023, 9.958 το 2024 και 10.341 το 2025. Το 2024 οι περιπτώσεις αντιστοιχούσαν στο 5,8% όλων των θανάτων, ενώ το 2025 περίπου στο 6%.
Στο Βέλγιο, οι δηλώσεις ευθανασίας ανήλθαν σε 3.991 το 2024 και σε 4.486 το 2025, ποσοστό περίπου 4% των θανάτων. Οι ανήλικοι παραμένουν εξαιρετικά σπάνιες περιπτώσεις: επτά συνολικά από το 2014 έως και το 2025.
Στον Καναδά, οι αριθμοί είναι από τους υψηλότερους διεθνώς: 7.469 περιπτώσεις το 2020, 10.066 το 2021, 13.199 το 2022, 15.427 το 2023 και 16.499 το 2024. Το 2024 η MAID αντιστοιχούσε στο 5,1% όλων των θανάτων στη χώρα.
Στην Ισπανία, όπου ο νόμος ισχύει από το 2021, καταγράφηκαν 565 υποβοηθούμενοι θάνατοι το 2025, με 1.284 αιτήσεις μέσα στο ίδιο έτος. Από την έναρξη εφαρμογής του νόμου έως και το 2025, οι υποβοηθούμενοι θάνατοι έφτασαν τους 1.668.
Στη Νέα Ζηλανδία, το πιο πρόσφατο ετήσιο κρατικό report αναφέρει 472 υποβοηθούμενους θανάτους για την περίοδο 1 Απριλίου 2024 έως 31 Μαρτίου 2025.
Στην Αυστραλία, επειδή το σύστημα είναι πολιτειακό, τα στοιχεία δίνονται ανά πολιτεία. Ενδεικτικά, μόνο στο Queensland, για την περίοδο Ιουλίου 2024 – Ιουνίου 2025, 1.072 άνθρωποι πέθαναν μετά τη χορήγηση της ουσίας στο πλαίσιο του voluntary assisted dying.
Στην Ελβετία, όπου η υποβοηθούμενη αυτοκτονία έχει διαφορετικό νομικό μοντέλο, η ομοσπονδιακή στατιστική εικόνα δείχνει επίσης αύξηση: το 2023 αναφέρθηκαν 1.729 υποβοηθούμενες αυτοκτονίες κατοίκων, έναντι 1.594 το 2022.
