Μία από τις πιο σκοτεινές και αμφιλεγόμενες υποθέσεις της μεταπολεμικής Ευρώπης επιστρέφει στο προσκήνιο, καθώς η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών της Ελβετίας ανακοίνωσε ότι θα ανοίξει τους μέχρι σήμερα σφραγισμένους φακέλους που αφορούν τον διαβόητο ναζί εγκληματία πολέμου Γιόζεφ Μένγκελε, γνωστό παγκοσμίως ως ο «Άγγελος του Θανάτου» του Άουσβιτς.
Η απόφαση έρχεται έπειτα από δεκαετίες μυστικότητας και πιέσεων από ιστορικούς και ερευνητές, οι οποίοι ζητούσαν επίμονα πρόσβαση στα αρχεία προκειμένου να αποκαλυφθεί τι ακριβώς γνώριζαν οι ελβετικές αρχές για τη διαδρομή του Μένγκελε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αν και δεν έχει γίνει γνωστό πότε θα δοθεί πλήρης πρόσβαση στα έγγραφα, η εξέλιξη θεωρείται εξαιρετικά σημαντική.
Ο Γιόζεφ Μένγκελε υπήρξε γιατρός των Βάφεν-SS και υπηρέτησε στο στρατόπεδο εξόντωσης του Άουσβιτς, στην κατεχόμενη από τους Ναζί Πολωνία. Εκεί απέκτησε τη φρικτή φήμη του ανθρώπου που αποφάσιζε ποιοι κρατούμενοι θα οδηγούνταν στους θαλάμους αερίων, ενώ παράλληλα πραγματοποιούσε σαδιστικά ιατρικά πειράματα κυρίως σε παιδιά και δίδυμα αδέλφια. Στο Άουσβιτς δολοφονήθηκαν περίπου 1,1 εκατομμύρια άνθρωποι, σχεδόν ένα εκατομμύριο εκ των οποίων ήταν Εβραίοι.
Μετά την κατάρρευση του ναζιστικού καθεστώτος, ο Μένγκελε κατάφερε να διαφύγει από την Ευρώπη χρησιμοποιώντας ψευδή ταυτότητα. Μέσω ταξιδιωτικών εγγράφων του Ερυθρού Σταυρού, που εκδόθηκαν από το ελβετικό προξενείο στη Γένοβα της Ιταλίας, διέφυγε στη Νότια Αμερική, όπως και πολλοί άλλοι υψηλόβαθμοι ναζί αξιωματούχοι της εποχής.
Τα συγκεκριμένα έγγραφα είχαν σχεδιαστεί για ανθρώπους που είχαν μείνει χωρίς πατρίδα ή είχαν εκτοπιστεί λόγω του πολέμου. Ωστόσο, αρκετοί εγκληματίες πολέμου εκμεταλλεύτηκαν το σύστημα για να αποφύγουν τη σύλληψη. Ο ίδιος ο Ερυθρός Σταυρός έχει αργότερα ζητήσει δημόσια συγγνώμη για το γεγονός ότι ναζί φυγάδες κατάφεραν να επωφεληθούν από αυτή τη διαδικασία.
Επισήμως, ο Μένγκελε πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του κυρίως στην Αργεντινή, την Παραγουάη και τη Βραζιλία. Παρ’ όλα αυτά, εδώ και δεκαετίες κυκλοφορούν θεωρίες ότι ενδέχεται να επέστρεψε μυστικά στην Ευρώπη και ειδικότερα στην Ελβετία.
Είναι ήδη γνωστό ότι το 1956 ταξίδεψε στην Ελβετία για διακοπές στις Άλπεις μαζί με τον γιο του Ρολφ. Ωστόσο, η Ελβετή ιστορικός Ρεγκούλα Μπόχσλερ υποστηρίζει ότι υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις πως ο Μένγκελε ίσως επέστρεψε και αργότερα, παρά το γεγονός ότι ήδη εκκρεμούσε διεθνές ένταλμα σύλληψης εις βάρος του.
Κατά την έρευνά της για τον ρόλο της Ελβετίας ως πιθανής χώρας διέλευσης ναζί φυγάδων, η ιστορικός εντόπισε στοιχεία σύμφωνα με τα οποία οι αυστριακές μυστικές υπηρεσίες είχαν ενημερώσει το 1961 τις ελβετικές αρχές ότι ο Μένγκελε ταξίδευε με ψευδώνυμο και πιθανόν βρισκόταν σε ελβετικό έδαφος.
Παράλληλα, η ίδια αναρωτήθηκε γιατί η σύζυγος του Μένγκελε είχε νοικιάσει διαμέρισμα στη Ζυρίχη το 1959, κοντά στο αεροδρόμιο της πόλης. Αστυνομικά αρχεία δείχνουν ότι το διαμέρισμα τέθηκε υπό παρακολούθηση το 1961 και ότι οι αρχές κατέγραψαν τη γυναίκα να οδηγεί το Volkswagen της συνοδευόμενη από άγνωστο άνδρα. Το αν επρόκειτο πράγματι για τον Μένγκελε παραμένει μέχρι σήμερα αναπάντητο.
Τα αιτήματα πρόσβασης στα αρχεία απορρίπτονταν επί χρόνια. Το 2019 η Μπόχσλερ ενημερώθηκε ότι οι φάκελοι θα παρέμεναν σφραγισμένοι έως το 2071 για λόγους εθνικής ασφάλειας και προστασίας της οικογένειας. Το ίδιο συνέβη και το 2025 με τον ιστορικό Ζεράρ Βετστέιν, ο οποίος προσέφυγε ακόμη και στα δικαστήρια, χρηματοδοτώντας τη νομική μάχη μέσω crowdfunding.
Η πίεση αυτή φαίνεται πως οδήγησε τελικά στην απόφαση για άνοιγμα των φακέλων, αν και οι ελβετικές αρχές διευκρίνισαν ότι η πρόσβαση θα δοθεί «υπό όρους και προϋποθέσεις που δεν έχουν ακόμη καθοριστεί».
Η διατύπωση αυτή έχει προκαλέσει νέες ανησυχίες, με αρκετούς ιστορικούς να φοβούνται ότι σημαντικά σημεία των εγγράφων θα δημοσιοποιηθούν με εκτεταμένες διαγραφές. Παράλληλα, εκτιμάται ότι τα αρχεία ίσως περιέχουν πληροφορίες όχι μόνο για τον ίδιο τον Μένγκελε, αλλά και για τη δράση ξένων μυστικών υπηρεσιών, όπως της ισραηλινής Μοσάντ, η οποία τη δεκαετία του 1950 κυνηγούσε ενεργά ναζί φυγάδες στη Νότια Αμερική.
Ο Μένγκελε δεν συνελήφθη ποτέ ούτε λογοδότησε για τα εγκλήματά του. Πέθανε στη Βραζιλία το 1979 και θάφτηκε με ψευδώνυμο. Το 1985 η σορός του εκταφιάστηκε και το 1992 εξετάσεις DNA επιβεβαίωσαν οριστικά την ταυτότητά του.
Παρά τον θάνατό του, το μυστήριο γύρω από τις κινήσεις του εξακολουθεί να προκαλεί παγκόσμιο ενδιαφέρον. Το βασικό ερώτημα παραμένει αν ο «Άγγελος του Θανάτου» επέστρεψε πράγματι μυστικά στην Ελβετία και αν οι αρχές γνώριζαν την παρουσία του ή επέλεξαν να την αγνοήσουν.
Με πληροφορίες από BBC
