Υπάρχουν στιγμές στην Ιστορία που η αντίσταση δεν γίνεται με την προσδοκία της νίκης, αλλά για να αποδείξει ότι ακόμη και μέσα στην απόλυτη βαρβαρότητα ο άνθρωπος μπορεί να αρνηθεί να παραδοθεί.
Μία τέτοια στιγμή γράφτηκε στις 7 Οκτωβρίου 1944 στο Άουσβιτς ΙΙ-Μπίρκεναου, όταν Εβραίοι κρατούμενοι του Sonderkommando εξεγέρθηκαν εναντίον των SS. Στην εξέγερση είχαν σημαντική παρουσία και Έλληνες Εβραίοι, πολλοί από τους οποίους είχαν μεταφερθεί στο στρατόπεδο από τη Θεσσαλονίκη και άλλες ελληνικές κοινότητες.
Ήταν μία από τις μεγαλύτερες πράξεις οργανωμένης αντίστασης στην ιστορία του Άουσβιτς.
Τι ήταν το Sonderkommando
Οι Sonderkommando ήταν ειδικές ομάδες κρατουμένων – στη συντριπτική πλειονότητά τους Εβραίων – τους οποίους οι Ναζί εξανάγκαζαν να εργάζονται στον ίδιο τον μηχανισμό της μαζικής εξόντωσης.
Εργάζονταν στους χώρους των θαλάμων αερίων και των κρεματορίων και υποχρεώνονταν να διαχειρίζονται τα πτώματα των ανθρώπων που είχαν μόλις δολοφονηθεί. Δεν είχαν επιλέξει αυτή την εργασία και δεν μπορούσαν να την αρνηθούν: η άρνηση σήμαινε ουσιαστικά άμεσο θάνατο.
Επειδή γνώριζαν από πρώτο χέρι τι ακριβώς συνέβαινε στις εγκαταστάσεις εξόντωσης, οι SS τούς κρατούσαν απομονωμένους. Οι Ναζί δολοφονούσαν κατά διαστήματα μέλη του Sonderkommando και τα αντικαθιστούσαν με άλλους κρατουμένους, ώστε να εξαφανίσουν τους αυτόπτες μάρτυρες του εγκλήματος.
Κατάλαβαν ότι ερχόταν η σειρά τους
Τον Σεπτέμβριο του 1944 περίπου 200 μέλη του Sonderkommando δολοφονήθηκαν από τους SS. Οι υπόλοιποι κατάλαβαν ότι ο κλοιός έκλεινε.
Στις 7 Οκτωβρίου είχε προγραμματιστεί νέα «μείωση» της ομάδας. Περίπου 300 κρατούμενοι επρόκειτο να απομακρυνθούν με το πρόσχημα της μεταφοράς τους. Οι ίδιοι γνώριζαν πλέον τι μπορούσε να σημαίνει αυτό: θάνατος.
Όταν οι SS άρχισαν να επιλέγουν εκείνους που θα απομακρύνονταν, οι κρατούμενοι αντέδρασαν. Και τότε ξέσπασε η εξέγερση.
Με σφυριά και τσεκούρια απέναντι στα όπλα των SS
Οι εξεγερμένοι δεν διέθεταν πραγματικό οπλισμό για μία τέτοια μάχη. Επιτέθηκαν στους άνδρες των SS με ό,τι μπορούσαν να βρουν: σφυριά, τσεκούρια, εργαλεία, πέτρες και αυτοσχέδια μέσα.
Οι SS άνοιξαν πυρ. Μέσα στο χάος, κρατούμενοι έβαλαν φωτιά στο Κρεματόριο IV, προκαλώντας σοβαρές ζημιές στην εγκατάσταση.
Στο Κρεματόριο II άλλη ομάδα του Sonderkommando κινήθηκε επίσης. Δεκάδες κρατούμενοι έκοψαν τα συρματοπλέγματα και προσπάθησαν να διαφύγουν. Οι SS τούς καταδίωξαν και τους σκότωσαν.
Οι Έλληνες του Sonderkommando
Εδώ βρίσκεται μία από τις λιγότερο γνωστές ελληνικές πτυχές του Ολοκαυτώματος.
Στο Sonderkommando υπηρετούσε σημαντικός αριθμός Ελλήνων Εβραίων. Σε ελληνικές αφηγήσεις και δημοσιεύματα έχει επικρατήσει η αναφορά σε 135 Έλληνες Εβραίους που εξεγέρθηκαν και σκοτώθηκαν.
Χρειάζεται όμως ιστορική προσοχή: ο ακριβής αριθμός των Ελλήνων που συμμετείχαν ενεργά στην εξέγερση της 7ης Οκτωβρίου δεν έχει εξακριβωθεί οριστικά. Η ελληνική συμμετοχή είναι τεκμηριωμένη, όχι όμως με απόλυτη βεβαιότητα ο αριθμός «135».
Ανάμεσα στους Έλληνες που συνδέονται με το Sonderkommando βρίσκονται ο Λεών Κοέν, ο Μαρσέλ Νατζαρή, ο Αλμπέρτο Ερέρα, ο Ντάριο Γκαμπάι και ο Σλόμο Βενέτσια, μαζί με πολλούς ακόμη.
Η μαρτυρία του Μαρσέλ Νατζαρή
Ο Μαρσέλ Νατζαρή, Θεσσαλονικιός Εβραίος και μέλος του Sonderkommando, άφησε πίσω του μία από τις σημαντικότερες μαρτυρίες για το τι συνέβαινε στα κρεματόρια.
Το 1944 έγραψε ένα χειρόγραφο κείμενο, το έκλεισε μέσα σε δοχείο και το έθαψε κοντά στο Κρεματόριο III, ελπίζοντας ότι κάποτε θα βρεθεί και ο κόσμος θα μάθει τι είχε συμβεί. Η μαρτυρία του ανακαλύφθηκε χρόνια μετά τον πόλεμο.
Οι γυναίκες που έκλεβαν την πυρίτιδα
Πίσω από την εξέγερση υπήρχε και μία εξαιρετικά επικίνδυνη μυστική επιχείρηση. Εβραίες κρατούμενες που εργάζονταν στο εργοστάσιο πυρομαχικών Union-Werke κατάφερναν να κλέβουν μικρές ποσότητες εκρηκτικής ύλης και να τις διοχετεύουν στους άνδρες του Sonderkommando.
Μετά την εξέγερση οι SS άρχισαν ανακρίσεις. Τέσσερις γυναίκες – Róża Robota, Ella Gärtner, Regina Safirsztajn και Estera Wajcblum – συνελήφθησαν και απαγχονίστηκαν δημόσια τον Ιανουάριο του 1945, λίγες εβδομάδες πριν από την απελευθέρωση του Άουσβιτς.
Περίπου 450 νεκροί
Η εξέγερση πνίγηκε στο αίμα. Περίπου 450 κρατούμενοι του Sonderkommando σκοτώθηκαν κατά την εξέγερση, την απόπειρα διαφυγής και τις εκτελέσεις που ακολούθησαν. Τρεις άνδρες των SS σκοτώθηκαν και άλλοι τραυματίστηκαν.
Οι κρατούμενοι δεν κατόρθωσαν να προκαλέσουν τη γενικευμένη εξέγερση που ήλπιζαν. Κατάφεραν όμως κάτι που έμοιαζε αδύνατο: μέσα στο μεγαλύτερο εργοστάσιο μαζικής δολοφονίας του ναζιστικού καθεστώτος, άνθρωποι που προορίζονταν να εξαφανιστούν χωρίς ίχνος στράφηκαν εναντίον των δημίων τους.
Λίγους μήνες πριν από το τέλος
Η εξέγερση έγινε ενώ το Τρίτο Ράιχ κατέρρεε. Τον Νοέμβριο του 1944 σταμάτησε η μαζική εξόντωση στους θαλάμους αερίων του Άουσβιτς και οι Ναζί άρχισαν να καταστρέφουν τα ίχνη των εγκλημάτων τους.
Τα Κρεματόρια II και III ανατινάχθηκαν τον Ιανουάριο του 1945, ενώ το Κρεματόριο V καταστράφηκε στις 26 Ιανουαρίου. Μία ημέρα αργότερα, στις 27 Ιανουαρίου 1945, ο Κόκκινος Στρατός έφθασε στο Άουσβιτς.
Η εξέγερση της 7ης Οκτωβρίου είχε ήδη περάσει στην Ιστορία. Όχι ως στρατιωτική νίκη, αλλά ως μία από τις πιο δραματικές αποδείξεις ότι ακόμη και οι άνθρωποι που οι Ναζί είχαν καταδικάσει όχι μόνο σε θάνατο αλλά και στη διαγραφή της ίδιας τους της ύπαρξης μπορούσαν να αντισταθούν.
Και μέσα σε εκείνη την εξέγερση υπάρχει μια ελληνική ιστορία που αξίζει να θυμόμαστε περισσότερο: η ιστορία των Ελλήνων Εβραίων του Sonderkommando που, τον Οκτώβριο του 1944, βρέθηκαν μπροστά στα κρεματόρια του Άουσβιτς και επέλεξαν να πολεμήσουν.
