Στις 11 Νοεμβρίου 1918, «την ενδέκατη ώρα της ενδέκατης ημέρας του ενδέκατου μήνα», σίγησαν τα όπλα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η ανακωχή είχε υπογραφεί έξι ώρες νωρίτερα. Ωστόσο, μέχρι την τελευταία στιγμή, άνθρωποι συνέχιζαν να σκοτώνονται. Μαζί τους, στα χαρακώματα, σάπισαν τα όνειρα μιας Ευρώπης που μέχρι λίγα χρόνια πριν έμοιαζε να βρίσκεται στο απόγειο της δύναμης και της δημιουργικότητάς της. Μιας Ευρώπης που πίστευε ότι η επιστήμη, η τεχνολογία και η πρόοδος θα της επέτρεπαν να κατακτήσει το μέλλον, χωρίς να φαντάζεται ότι θα χρησιμοποιούσε τα ίδια της τα επιτεύγματα για να το καταστρέψει.
Σήμερα, 108 χρόνια αργότερα, η επέτειος τιμάται σε πολλές χώρες και αποτελεί επίσημη αργία στο Βέλγιο, τη Γαλλία και τη Σερβία. Στις Βρυξέλλες τιμάται ο Άγνωστος Στρατιώτης και στην Υπρ ηχεί το Last Post.
Η φετινή επέτειος βρίσκει την Ευρώπη σε αβεβαιότητα. Αναθεωρητικές δυνάμεις αμφισβητούν σύνορα και συμφωνίες, οι συγκρούσεις πληθαίνουν, ενώ η σχέση με τις ΗΠΑ, τον παραδοσιακό εγγυητή της ευρωπαϊκής ασφάλειας, δεν θεωρείται δεδομένη. Η μεταπολεμική αρχιτεκτονική ασφαλείας τίθεται ξανά υπό συζήτηση.
Στο Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας στις Βρυξέλλες, η αφήγηση του πολέμου αναδεικνύει μια αντίφαση. Το 1914 η Ευρώπη κυριαρχούσε πολιτικά, οικονομικά και πολιτιστικά. Σιδηρόδρομοι, ηλεκτρισμός, επιστημονικές ανακαλύψεις τροφοδοτούσαν την πίστη στην ανθρώπινη παντοδυναμία. Η ιδέα του μεταανθρώπου είχε ήδη γεννηθεί.
Πίσω από την αισιοδοξία, όμως, φούντωναν εθνικισμοί, αποικιακές φιλοδοξίες και ανταγωνισμοί.
Λίγα χρόνια αργότερα, η επιστήμη υπηρετούσε τη μαζική καταστροφή. Πολυβόλα, πυροβολικό, χημικά αέρια και άρματα μάχης έκαναν τον πόλεμο βιομηχανοποιημένη σφαγή.
Η μάσκα αερίων έγινε σύμβολο απανθρωποποίησης. Ο άνθρωπος που ονειρευόταν την παντοδυναμία του κάλυπτε πια το πρόσωπό του για να επιβιώσει, ανώνυμος πέθαινε φριχτά σε λασπωμένα χωράφια.
Περίπου δέκα εκατομμύρια στρατιώτες σκοτώθηκαν και επτά εκατομμύρια άνθρωποι έμειναν ανάπηροι. Αποδεκατίστηκε ο ανθός της ευρωπαϊκής νεολαίας. Εργάτες, αγρότες, νέοι της αριστοκρατίας που σαν αξιωματικοί ηγούνταν των επιθέσεων στην πρώτη γραμμή, φοιτητές, επιστήμονες, καλλιτέχνες. Μαζί τους χάθηκαν και όσα θα μπορούσαν να δημιουργήσουν.
Η τραγική ειρωνεία; Ο Χ. Τζ. Γουέλς είχε μιλήσει ήδη από το 1914 για τον «πόλεμο που θα τελείωνε όλους τους πολέμους». Αντίθετα, τέσσερις αυτοκρατορίες κατέρρευσαν και οι ανατροπές που ακολούθησαν συνέβαλαν στον επόμενο παγκόσμιο πόλεμο.
Πώς θα ήταν η Ευρώπη αν εκείνη η γενιά είχε επιζήσει; Δεν θα το μάθουμε ποτέ.
Ο ιστορικός του Yale Odd Arne Westad, στο The Coming Storm και σε συνέντευξή του στο Council on Foreign Relations, εντοπίζει αναλογίες με το 1914. Μετατόπιση ισχύος, οικονομική αλληλεξάρτηση, εθνικισμό, αμφισβήτηση ισορροπιών. Τότε αναδυόταν η Γερμανία. Σήμερα η Κίνα αμφισβητεί την αμερικανική υπεροχή και η Ρωσία έχει εξαπολύσει στην Ουκρανία πόλεμο που διαρκεί ήδη περισσότερο από τον Α΄ Παγκόσμιο. Από τη Μέση Ανατολή ως την Ασία, κρίσεις και εδαφικές διεκδικήσεις επαναφέρουν τις σφαίρες επιρροής.
Στο Άμπου Ντάμπι, η Ουάσιγκτον προωθεί συζήτηση για ευρύτερη ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφαλείας, πρόταση που η Μόσχα χαιρετίζει. Η Γηραιά Ήπειρος αγωνίζεται να διατηρήσει λόγο για τη δική της ασφάλεια.
Την ίδια ώρα ο Westad προειδοποιεί κυρίως για τους λανθασμένους υπολογισμούς, το 1914 ηγέτες πίστευαν ότι μπορούσαν να απειλούν με πόλεμο και να ελέγχουν την κλιμάκωση. Κάποιοι θεωρούσαν προτιμότερο να ξεσπάσει νωρίς. Μια βαλκανική κρίση έγινε παγκόσμια σύγκρουση. Και σήμερα διαφορετικές κρίσεις μπορούν να αλληλοτροφοδοτηθούν.
Θα πρόσθετε κανείς μια τεχνολογική αναλογία. Όπως η βιομηχανία άλλαξε τον πόλεμο του 1914, η τεχνητή νοημοσύνη, τα drones και τα αυτόνομα όπλα επιταχύνουν σήμερα τις στρατιωτικές αποφάσεις, εγείροντας ερωτήματα για τον ανθρώπινο έλεγχο. Η τεχνολογία που υπόσχεται ευημερία μπορεί να πολλαπλασιάσει την καταστροφή.
Το 2026 δεν είναι 1914. Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται μηχανικά. Όπως επισημαίνει ο Westad, μπορούμε να αναγνωρίσουμε τα λάθη και να τα αποφύγουμε.
Ίσως αυτό να είναι το νόημα της 11ης Νοεμβρίου, να θυμόμαστε τους νεκρούς και την Ευρώπη που θα μπορούσε να είχε υπάρξει. Να αναρωτιόμαστε αν ηγεσίες και πολίτες αντιλαμβάνονται πόσο εύθραυστη είναι η ειρήνη και τι διακυβεύεται.
Όλα αυτά πριν φτάσει ξανά η Ευρώπη στην ενδέκατη ώρα. Εάν δεν είναι ήδη εκεί.
