Η εικόνα της δυτικής Ευρώπης αυτές τις ημέρες μοιάζει σχεδόν παράταιρη για την εποχή. Γαλλία, Ισπανία, Βρετανία, πόλεις που κανονικά θα έπρεπε να μπαίνουν αργά και ήπια στο καλοκαίρι, βρίσκονται αντιμέτωπες με θερμοκρασίες που θυμίζουν Ιούλιο ή Αύγουστο. Δεν είναι απλώς ένας «ζεστός Μάιος». Είναι άλλη μία ένδειξη ότι το κλίμα που γνωρίζαμε αποσυντονίζεται μπροστά στα μάτια μας. Και ίσως αυτό είναι το πιο ανησυχητικό: δεν μας σοκάρει πια όσο θα έπρεπε.
Κάποτε ένας καύσωνας τον Μάιο θα ήταν είδηση πρώτης γραμμής. Σήμερα μοιάζει με ακόμη ένα επεισόδιο σε μια μακρά σειρά από «ακραία» φαινόμενα που παύουν σιγά σιγά να είναι ακραία και γίνονται κανονικότητα. Η Γαλλία δοκιμάζεται από πολύ υψηλές θερμοκρασίες. Η Ισπανία συνηθίζει όλο και νωρίτερα τη γλώσσα της ξηρασίας. Η Βρετανία, που για δεκαετίες ήταν συνώνυμη με τη βροχή, βλέπει θερμοκρασίες που δεν ταιριάζουν ούτε με το ημερολόγιο ούτε με τη γεωγραφική της μνήμη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ζεστή ημέρα είναι αυτομάτως «κλιματική αλλαγή». Σημαίνει όμως ότι η κλιματική αλλαγή φορτώνει τα φυσικά φαινόμενα με περισσότερη ένταση, μεγαλύτερη διάρκεια και συχνότερη επανάληψη. Ο καύσωνας που κάποτε θα ερχόταν σπάνια, σήμερα έρχεται πιο νωρίς. Η ξηρασία που κάποτε θα κρατούσε λίγο, σήμερα πιέζει ολόκληρες περιοχές. Η θερμοκρασία που κάποτε θα θεωρούνταν εξαίρεση, σήμερα μπαίνει στα δελτία καιρού σαν προάγγελος του αυριανού κανόνα.
Ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός του ΟΗΕ προειδοποιεί πλέον με γλώσσα που δεν αφήνει πολλά περιθώρια παρερμηνείας: μέσα στα επόμενα χρόνια είναι εξαιρετικά πιθανό να σπάσει ξανά το παγκόσμιο ρεκόρ θερμοκρασίας. Η επιστήμη δεν μιλάει πια με αόριστες προβλέψεις για ένα μακρινό μέλλον. Μιλάει για το 2026, το 2027, το 2030. Δηλαδή για τώρα.
Και εδώ αρχίζει το πραγματικό πολιτικό ερώτημα.
Η κλιματική κρίση δεν είναι μόνο θέμα θερμομέτρου. Είναι θέμα εξουσίας, οικονομίας, δημόσιας υγείας, γεωργίας, νερού, ενέργειας, μετανάστευσης, ανισοτήτων. Οι πλούσιοι θα αγοράσουν κλιματιστικά, καλύτερη μόνωση, ιδιωτικές λύσεις. Οι φτωχότεροι θα περιμένουν σε διαμερίσματα-φούρνους, σε πόλεις χωρίς δέντρα, σε χωράφια χωρίς νερό, σε νοσοκομεία που πιέζονται από τα περιστατικά θερμικής εξάντλησης. Η κλιματική αλλαγή είναι παγκόσμια, αλλά δεν χτυπά όλους με τον ίδιο τρόπο.
Γι’ αυτό υπάρχουν οργανισμοί όπως ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός, η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή, η Σύμβαση-Πλαίσιο του ΟΗΕ για την Κλιματική Αλλαγή, το Πρόγραμμα Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Εθνών, η Ευρωπαϊκή Ένωση με την Πράσινη Συμφωνία και τους κλιματικούς στόχους της. Δεν είναι τέλειοι. Συχνά είναι αργοί, γραφειοκρατικοί, εγκλωβισμένοι σε συμβιβασμούς. Αλλά χωρίς αυτούς δεν θα είχαμε ούτε κοινή επιστημονική γλώσσα, ούτε διεθνείς δεσμεύσεις, ούτε μηχανισμό πίεσης προς τις κυβερνήσεις.
Αυτό ακριβώς είναι που ενοχλεί τον Ντόναλντ Τραμπ και όσους βλέπουν την κλιματική πολιτική ως απειλή και όχι ως ανάγκη. Η εχθρότητα του Τραμπ απέναντι στη Συμφωνία του Παρισιού και σε διεθνείς οργανισμούς δεν είναι απλώς ιδεολογική λεπτομέρεια. Είναι μια σύγκρουση δύο αντιλήψεων για τον κόσμο. Από τη μία, η λογική ότι η κλιματική κρίση απαιτεί συνεργασία, κοινά δεδομένα, δεσμεύσεις, χρήματα και περιορισμό των ορυκτών καυσίμων. Από την άλλη, η λογική ότι κάθε διεθνής δέσμευση είναι βάρος, κάθε περιβαλλοντικός κανόνας είναι εμπόδιο και κάθε προειδοποίηση της επιστήμης είναι περίπου πολιτική ενόχληση.
Μόνο που οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είναι μια οποιαδήποτε χώρα. Είναι υπερδύναμη. Έχουν τεράστιο επιστημονικό μηχανισμό, πανεπιστήμια, δορυφορικά συστήματα, τεχνολογία, κεφάλαια, βιομηχανική ισχύ. Όταν η Αμερική μπαίνει μπροστά, μπορεί να επιταχύνει την πράσινη μετάβαση σε όλο τον πλανήτη. Όταν αποσύρεται, δεν αφήνει απλώς ένα διπλωματικό κενό. Αποδυναμώνει την εμπιστοσύνη, ενθαρρύνει άλλους να καθυστερήσουν και κάνει πιο δύσκολη την παγκόσμια απάντηση σε ένα πρόβλημα που δεν γνωρίζει σύνορα.
Η ειρωνεία είναι ότι η κλιματική αλλαγή δεν θα σταματήσει στα σύνορα των ΗΠΑ επειδή ένας πρόεδρος δεν πιστεύει στους διεθνείς οργανισμούς. Οι τυφώνες, οι πλημμύρες, οι πυρκαγιές, οι καύσωνες και η άνοδος της στάθμης της θάλασσας δεν διαπραγματεύονται με εκτελεστικά διατάγματα. Η φύση δεν συμμετέχει σε προεκλογικές συγκεντρώσεις. Απλώς απαντά.
Και η Μεσόγειος, δυστυχώς, είναι από τις περιοχές που απαντούν πιο γρήγορα. Η Ελλάδα το ξέρει καλά. Το ζούμε κάθε καλοκαίρι με τις πυρκαγιές, με τους καύσωνες, με την πίεση στα νησιά, με τα προβλήματα νερού, με τις πόλεις που δεν έχουν αρκετό πράσινο, με τις καλλιέργειες που αλλάζουν. Η χώρα έχει κάνει βήματα: αύξηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, απολιγνιτοποίηση, νέο Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα, στόχους για μείωση εκπομπών, επενδύσεις σε αποθήκευση και ηλεκτρικές διασυνδέσεις. Όλα αυτά είναι σημαντικά.
Αλλά δεν αρκεί να παράγουμε περισσότερη πράσινη ενέργεια, αν οι πόλεις μας παραμένουν θερμικές παγίδες. Δεν αρκεί να μιλάμε για κλιματική ουδετερότητα το 2050, αν το 2026 ένας ηλικιωμένος σε μια πολυκατοικία χωρίς σκίαση δεν μπορεί να αναπνεύσει. Δεν αρκεί να έχουμε σχέδια στα χαρτιά, αν η πολιτική προστασία, η πρόληψη, η διαχείριση νερού, η αναδάσωση και η ανθεκτικότητα των υποδομών δεν γίνουν καθημερινή δημόσια πολιτική.
Η κλιματική αλλαγή δεν είναι πια υπόθεση ακτιβιστών, επιστημόνων ή υπουργείων Περιβάλλοντος. Είναι υπόθεση όλων μας, αλλά όχι με τον βολικό τρόπο που συχνά λέγεται αυτή η φράση. Δεν έχουμε όλοι την ίδια ευθύνη. Δεν έχει την ίδια ευθύνη ένας πολίτης που προσπαθεί να πληρώσει τον λογαριασμό του ρεύματος και μια πετρελαϊκή εταιρεία. Δεν έχει την ίδια ευθύνη ένα μικρό νησί και μια υπερδύναμη. Δεν έχει την ίδια ευθύνη ένας δήμος που φυτεύει δέντρα και μια κυβέρνηση που επιδοτεί ακόμη παλιές εξαρτήσεις.
Όμως όλοι έχουμε κάτι να απαιτήσουμε: σοβαρότητα. Σοβαρότητα από τις κυβερνήσεις, ώστε η κλιματική πολιτική να μην είναι επικοινωνιακή βιτρίνα. Σοβαρότητα από τις διεθνείς δυνάμεις, ώστε να μη μετατρέπουν την επιστήμη σε πεδίο ιδεολογικού πολέμου. Σοβαρότητα από την Ευρώπη, ώστε να προστατεύσει τους πολίτες της και όχι μόνο τους δείκτες της αγοράς ενέργειας. Σοβαρότητα από την Ελλάδα και την Κύπρο, ώστε να καταλάβουν ότι η Μεσόγειος δεν έχει την πολυτέλεια της αναβολής.
