Στην Όπερα του Παρισιού, στις 22 Νοεμβρίου 1928, το κοινό παρακολουθούσε την πρεμιέρα ενός νέου μπαλέτου. Ο δημιουργός του, ο Γάλλος συνθέτης Μορίς Ραβέλ, δεν μπορούσε να φανταστεί ότι εκείνη η μουσική σύνθεση θα γινόταν το διασημότερο έργο του. Το «Μπολερό» δεν έμοιαζε με όσα είχαν συνηθίσει οι ακροατές της κλασικής μουσικής. Δεν παρουσίαζε μεγάλη μελωδική ανάπτυξη ούτε εντυπωσιακές εναλλαγές θεμάτων. Αντίθετα, στηριζόταν σε μια σχεδόν προκλητικά απλή ιδέα: ένας σταθερός ρυθμός, δύο μελωδικές φράσεις που επαναλαμβάνονται και μια ορχήστρα που μεγαλώνει σταδιακά σε ένταση. Το αποτέλεσμα ήταν καθηλωτικό.
Η γυναίκα που ζήτησε από τον Ραβέλ να γράψει ένα ισπανικό μπαλέτο
Πίσω από τη δημιουργία του έργου βρισκόταν η διάσημη χορεύτρια και καλλιτεχνική παραγωγός Ιντά Ρουμπινστάιν. Είχε ζητήσει από τον Ραβέλ ένα μπαλέτο με ισπανικό χαρακτήρα για τη νέα της ομάδα. Αρχικά ο συνθέτης σκέφτηκε να ενορχηστρώσει κομμάτια από την «Iberia» του Ισαάκ Αλμπένιθ. Όμως προέκυψαν ζητήματα σχετικά με τα δικαιώματα ενορχήστρωσης και το σχέδιο εγκαταλείφθηκε. Ο Ραβέλ αποφάσισε τότε να δημιουργήσει πρωτότυπο έργο. Η σύνθεση ολοκληρώθηκε από το καλοκαίρι έως το φθινόπωρο του 1928. Στην πρώτη παράσταση χόρεψε η ίδια η Ρουμπινστάιν, με χορογραφία της Μπρονισλάβα Νιζίνσκα, σκηνικά του Αλεξάντρ Μπενουά και μουσική διεύθυνση του Βάλτερ Στραράμ.
Το μυστικό των 16 λεπτών: Η επανάληψη που γίνεται μαγεία
Το «Μπολερό» διαρκεί περίπου 15 έως 17 λεπτά, ανάλογα με τον ρυθμό εκτέλεσης. Αρχίζει σχεδόν ψιθυριστά. Ένα ταμπούρο κρατά σταθερό ρυθμό αδιάκοπα μέχρι το τέλος. Πάνω σε αυτόν ακούγεται αρχικά ένα φλάουτο. Στη συνέχεια, η ίδια μουσική ιδέα περνά διαδοχικά σε διαφορετικά όργανα: κλαρινέτο, φαγκότο, όμποε, σαξόφωνα, χάλκινα και έγχορδα. Ο ρυθμός παραμένει σχεδόν αμετάβλητος και η μελωδία επανέρχεται ξανά και ξανά. Αυτό που αλλάζει είναι το ηχόχρωμα και η ένταση. Η ορχήστρα δυναμώνει ασταμάτητα, δημιουργώντας ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα crescendo στην ιστορία της μουσικής. Προς το τέλος έρχεται μια ξαφνική αρμονική μετατόπιση και το εκρηκτικό φινάλε.
Ο ίδιος ο συνθέτης δεν περίμενε τέτοια επιτυχία
Ο Ραβέλ αντιμετώπιζε το «Μπολερό» περισσότερο ως πείραμα ενορχήστρωσης και μουσικής επανάληψης. Η Φιλαρμονική του Παρισιού καταγράφει την έκπληξή του για την τεράστια επιτυχία του έργου. Είχε επιλέξει συνειδητά να αποφύγει τη συνηθισμένη μελωδική ανάπτυξη, αποδεικνύοντας ότι η ίδια ιδέα μπορούσε να αποκτήσει διαφορετική δυναμική μέσα από την ενορχήστρωση.
Η περίφημη σύγκρουση με τον Αρτούρο Τοσκανίνι
Το 1930 ο Ιταλός μαέστρος Αρτούρο Τοσκανίνι διηύθυνε το έργο στο Παρίσι με ταχύτερο ρυθμό από εκείνον που επιθυμούσε ο Ραβέλ. Ο συνθέτης δυσαρεστήθηκε έντονα. Η αντιπαράθεση ανέδειξε ένα διαχρονικό ερώτημα: πόση ελευθερία έχει ο μαέστρος απέναντι στις προθέσεις του δημιουργού;
Από την Όπερα του Παρισιού στον παγκόσμιο κινηματογράφο
Το «Μπολερό» απέκτησε ανεξάρτητη ζωή ως συμφωνικό έργο. Στις 14 Νοεμβρίου 1929 παρουσιάστηκε σε συναυλιακή μορφή στο Carnegie Hall της Νέας Υόρκης, με τη Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης υπό τον Τοσκανίνι. Στις 11 Ιανουαρίου 1930 ο ίδιος ο Ραβέλ το διηύθυνε στο Παρίσι με την Ορχήστρα Lamoureux. Το 1979 η χρήση του στην ταινία «10», με τον Ντάντλεϊ Μουρ και την Μπο Ντέρεκ, το έκανε γνωστό σε ευρύτερο κοινό. Το 1984, στους Χειμερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες του Σαράγεβο, οι Τζέιν Τόρβιλ και Κρίστοφερ Ντιν κατέκτησαν χρυσό μετάλλιο στον χορό επί πάγου με ιστορική εμφάνιση στη μουσική του Ραβέλ.
Ο Μορίς Ραβέλ και τα τελευταία χρόνια της ζωής του
Ο Μορίς Ραβέλ γεννήθηκε το 1875 στο Σιμπούρ της Γαλλίας, κοντά στα ισπανικά σύνορα. Υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους συνθέτες του 20ού αιώνα, με έργα όπως η «Δάφνις και Χλόη», η «Ισπανική Ραψωδία» και η σουίτα «Η μητέρα μου η χήνα». Στα τελευταία χρόνια της ζωής του αντιμετώπισε σοβαρή νευρολογική διαταραχή, η ακριβής φύση της οποίας παραμένει αντικείμενο συζήτησης. Πέθανε στις 28 Δεκεμβρίου 1937, σε ηλικία 62 ετών.
Ένα μουσικό θαύμα που παραμένει ζωντανό
Σχεδόν έναν αιώνα μετά την πρώτη παρουσίασή του, το «Μπολερό» εξακολουθεί να συναρπάζει. Η δύναμή του δεν βρίσκεται στην πολυπλοκότητα της μελωδίας, αλλά στον τρόπο με τον οποίο ο Ραβέλ μετατρέπει την επανάληψη σε προσμονή, την προσμονή σε ένταση και την ένταση σε μια εκρηκτική κορύφωση. Είναι ένα έργο που αποδεικνύει ότι η μουσική ιδιοφυΐα δεν χρειάζεται πάντοτε αμέτρητες μελωδίες. Στις 22 Νοεμβρίου 1928 ο Μορίς Ραβέλ δεν παρουσίασε απλώς ένα μπαλέτο. Δημιούργησε έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους ήχους στην ιστορία της παγκόσμιας μουσικής.
Πηγές τεκμηρίωσης
https://pad.philharmoniedeparis.fr/0824129-bolero-de-maurice-ravel.aspx?_lg=fr-FR
https://ressources.ircam.fr/en/work/bolero
https://www.themorgan.org/blog/ballet-beneath-morgan
https://www.laphil.com/works/bolero