Στις 15 Οκτωβρίου 1815, το βρετανικό πολεμικό πλοίο HMS Northumberland αγκυροβολεί ανοιχτά της Αγίας Ελένης, ενός μικρού, απομονωμένου νησιού στον Νότιο Ατλαντικό Ωκεανό. Ανάμεσα στους επιβάτες βρίσκεται ένας άνθρωπος που, λίγα χρόνια νωρίτερα, κρατούσε στα χέρια του την τύχη σχεδόν ολόκληρης της Ευρώπης: ο Ναπολέων Βοναπάρτης.
Δεν είναι πλέον αυτοκράτορας. Δεν διαθέτει στρατό, παλάτια ή πολιτική εξουσία. Είναι αιχμάλωτος των Βρετανών, οι οποίοι έχουν αποφασίσει ότι αυτή τη φορά δεν πρόκειται να του επιτρέψουν να επιστρέψει.
Η άφιξή του στην Αγία Ελένη σηματοδοτεί την αρχή του τελευταίου κεφαλαίου μιας ζωής γεμάτης πολέμους, θριάμβους, πολιτικές ανατροπές και προσωπικές τραγωδίες.
Από το Βατερλώ στην οριστική εξορία
Στις 18 Ιουνίου 1815, ο Ναπολέων ηττάται στη μάχη του Βατερλώ, στο σημερινό Βέλγιο, από τις συμμαχικές δυνάμεις υπό τον Δούκα του Ουέλινγκτον και τον Πρώσο στρατάρχη Γκέμπχαρντ φον Μπλύχερ.
Η ήττα τερματίζει την περίοδο των «Εκατό Ημερών», κατά την οποία ο Ναπολέων είχε επιστρέψει θριαμβευτικά στη Γαλλία από την πρώτη του εξορία στο νησί Έλβα.
Στις 22 Ιουνίου παραιτείται για δεύτερη φορά από τον αυτοκρατορικό θρόνο. Προσπαθεί να διαφύγει στην Αμερική, αλλά ο βρετανικός ναυτικός αποκλεισμός καθιστά το σχέδιο πρακτικά αδύνατο.
Τελικά παραδίδεται στους Βρετανούς, επιβιβαζόμενος στο HMS Bellerophon στις 15 Ιουλίου 1815.
Ελπίζει ότι θα αντιμετωπιστεί με την αξιοπρέπεια που αρμόζει σε έναν πρώην ηγεμόνα. Η βρετανική κυβέρνηση, όμως, θεωρεί ότι η παραμονή του στην Ευρώπη αποτελεί διαρκή κίνδυνο νέας αναταραχής. Η απόφαση είναι οριστική: εξορία στην Αγία Ελένη.
Γιατί επέλεξαν την Αγία Ελένη
Η Αγία Ελένη βρίσκεται περίπου 1.900 χιλιόμετρα δυτικά των ακτών της νοτιοδυτικής Αφρικής, στη μέση του Ατλαντικού.
Το 1815 δεν διαθέτει αεροδρόμιο ούτε σύγχρονες επικοινωνίες. Η πρόσβαση γίνεται αποκλειστικά με πλοίο, έπειτα από πολυήμερο ταξίδι. Το νησί έχει απόκρημνες ακτές, δύσβατο εσωτερικό και ελάχιστες δυνατότητες διαφυγής.
Οι Βρετανοί έχουν διδαχθεί από το προηγούμενο της Έλβας, από όπου ο Ναπολέων είχε καταφέρει να αποδράσει τον Φεβρουάριο του 1815.
Στην Αγία Ελένη οργανώνουν αυστηρό σύστημα επιτήρησης, με στρατιωτικές φρουρές, ελέγχους στις μετακινήσεις και πολεμικά πλοία που παρακολουθούν τις θαλάσσιες προσβάσεις. Η πρόθεσή τους είναι σαφής: ο Ναπολέων δεν πρέπει να επιστρέψει ποτέ στην πολιτική σκηνή.
Έξι χρόνια στο Longwood House
Αρχικά ο Ναπολέων φιλοξενείται προσωρινά στο κτήμα των Μπάλκομπ, στο Briars. Τον Δεκέμβριο του 1815 μεταφέρεται στο Longwood House, όπου θα περάσει το μεγαλύτερο μέρος της υπόλοιπης ζωής του.
Το σπίτι βρίσκεται σε μια περιοχή με υγρασία, ανέμους και συχνή ομίχλη. Οι συνθήκες απέχουν πολύ από την πολυτέλεια των αυτοκρατορικών ανακτόρων.
Ο πρώην αυτοκράτορας διαβάζει, υπαγορεύει αναμνήσεις, συζητά με τους λιγοστούς συντρόφους του και αναλύει τις εκστρατείες του.
Ανάμεσά τους βρίσκεται ο κόμης Εμανουέλ ντε Λας Κας, που θα συμβάλει στη διαμόρφωση της μεταθανάτιας εικόνας του Ναπολέοντα μέσα από το έργο «Μνημόσυνο της Αγίας Ελένης».
Οι σχέσεις του εξόριστου με τον Βρετανό κυβερνήτη σερ Χάντσον Λόου είναι ιδιαίτερα τεταμένες. Ο Ναπολέων διαμαρτύρεται για τους περιορισμούς, την παρακολούθηση και την αντιμετώπισή του ως κρατουμένου αντί ως πρώην αυτοκράτορα.
Η Ιωσηφίνα, η Μαρία Λουίζα και ο γιος που δεν ξαναείδε
Η εξορία έχει και μια βαθιά προσωπική διάσταση. Η πρώτη σύζυγός του, Ιωσηφίνα, με την οποία είχε ζήσει έναν θυελλώδη έρωτα, είχε πεθάνει το 1814. Ο γάμος τους είχε λυθεί το 1810, επειδή δεν είχαν αποκτήσει διάδοχο.
Ακολούθησε ο γάμος του με τη Μαρία Λουίζα της Αυστρίας, με την οποία απέκτησε το 1811 τον Ναπολέοντα Φραγκίσκο, γνωστό ως Ναπολέοντα Β΄.
Όταν ο Ναπολέων φτάνει στην Αγία Ελένη, ο γιος του είναι μόλις τεσσάρων ετών και βρίσκεται στην Αυστρία. Δεν θα τον ξαναδεί ποτέ. Ο μικρός θα πεθάνει το 1832, σε ηλικία μόλις 21 ετών, χωρίς να έχει κυβερνήσει ουσιαστικά τη Γαλλία.
Από τι πέθανε ο Ναπολέων;
Στις 5 Μαΐου 1821, ο Ναπολέων πεθαίνει στην Αγία Ελένη, σε ηλικία 51 ετών.
Η νεκροψία της εποχής κατέγραψε σοβαρές αλλοιώσεις στο στομάχι. Η επικρατέστερη ιστορικοϊατρική εκτίμηση είναι ότι πέθανε από καρκίνο του στομάχου, πιθανότατα με επιπλοκές όπως γαστρική αιμορραγία.
Κατά καιρούς διατυπώθηκαν θεωρίες περί δηλητηρίασης με αρσενικό, ιδιαίτερα μετά την ανίχνευση αυξημένων συγκεντρώσεων της ουσίας σε τρίχες που αποδόθηκαν στον Ναπολέοντα. Ωστόσο, τα ευρήματα αυτά δεν αποδεικνύουν δολοφονία. Η θεωρία της δηλητηρίασης δεν έχει επικρατήσει έναντι της διάγνωσης του καρκίνου.
Η αρχική ταφή του γίνεται στην Αγία Ελένη, σε μια ήσυχη κοιλάδα του νησιού.
Η επιστροφή στη Γαλλία, δεκαεννέα χρόνια μετά
Το 1840, με τη συγκατάθεση των Βρετανών, τα λείψανα του Ναπολέοντα μεταφέρονται στη Γαλλία. Η επιστροφή τους στο Παρίσι προκαλεί τεράστια συγκίνηση και συνοδεύεται από επιβλητικές τελετές.
Σήμερα ο τάφος του βρίσκεται στο συγκρότημα των Απομάχων, το περίφημο Les Invalides, στο Παρίσι, κάτω από τον χρυσό τρούλο.
Ο άνθρωπος που άφησε πίσω του μια διαφορετική Ευρώπη
Η κληρονομιά του Ναπολέοντα εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις δύο αιώνες μετά τον θάνατό του.
Από τη μία πλευρά, ο Ναπολεόντειος Κώδικας επηρέασε καθοριστικά το αστικό δίκαιο πολλών χωρών. Οι διοικητικές μεταρρυθμίσεις του και η αναδιοργάνωση κρατικών θεσμών άφησαν διαρκές αποτύπωμα.
Από την άλλη, οι ναπολεόντειοι πόλεμοι προκάλεσαν τεράστιες ανθρώπινες απώλειες, ενώ η διακυβέρνησή του χαρακτηρίστηκε από αυταρχισμό, λογοκρισία και επεκτατικές στρατιωτικές εκστρατείες.
Ο ίδιος άνθρωπος που είχε στεφθεί αυτοκράτορας στον καθεδρικό ναό της Παναγίας των Παρισίων το 1804 κατέληξε έντεκα χρόνια αργότερα σε ένα απομονωμένο σπίτι, στη μέση του ωκεανού.
Η 15η Οκτωβρίου 1815 δεν σηματοδοτεί απλώς την άφιξη ενός διάσημου εξόριστου σε ένα μακρινό νησί. Σηματοδοτεί το τέλος της δυνατότητας του Ναπολέοντα να καθορίζει με τις αποφάσεις και τους στρατούς του την τύχη της Ευρώπης. Η ιστορική του επιρροή, όμως, δεν τελείωσε στην Αγία Ελένη. Συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
