Τι ακριβώς κάνει το σώμα μιας εγκύου να «αποφασίζει» ότι ήρθε η ώρα να γεννηθεί το μωρό; Για δεκαετίες, οι επιστήμονες προσπαθούν να δώσουν μια σαφή απάντηση σε ένα από τα πιο βασικά ερωτήματα της ανθρώπινης αναπαραγωγής. Νέα έρευνα, ωστόσο, δείχνει ότι το κλειδί μπορεί να βρίσκεται στο ανοσοποιητικό σύστημα.
Ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον Στίβεν Λάι από το Mount Sinai Hospital στο Τορόντο υποστηρίζει ότι, προς το τέλος της εγκυμοσύνης, κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος μεταφέρουν «ενεργειακά εργοστάσια», δηλαδή μιτοχόνδρια, στα μυϊκά κύτταρα της μήτρας. Η διαδικασία αυτή φαίνεται να βοηθά τη μήτρα να αποκτήσει την ενέργεια που χρειάζεται για να αρχίσει να συσπάται και να οδηγήσει τελικά στη γέννηση.
Η διαδικασία ξεκινά με την απελευθέρωση από τη μήτρα σηματοδοτικών μορίων, των κυτοκινών και των χημειοκινών. Τα μόρια αυτά λειτουργούν σαν ένα είδος «σήματος προσέλκυσης», καλώντας μονοκύτταρα από την κυκλοφορία του αίματος προς τη μήτρα. Εκεί τα μονοκύτταρα μετατρέπονται σε μακροφάγα, κύτταρα του ανοσοποιητικού που φαίνεται να διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην έναρξη του τοκετού.
Όταν οι ερευνητές εξέτασαν μακροφάγα μαζί με μυϊκά κύτταρα από μήτρες γυναικών που είχαν φτάσει στο τέλος της εγκυμοσύνης και υποβλήθηκαν σε καισαρική τομή, παρατήρησαν κάτι ιδιαίτερα εντυπωσιακό. Τα μακροφάγα δημιουργούσαν μικροσκοπικές σωληνοειδείς δομές, μέσω των οποίων συνδέονταν με τα μυϊκά κύτταρα.
Μέσα από αυτούς τους μικροσκοπικούς «διαδρόμους» περνούσαν μιτοχόνδρια από τα ανοσοκύτταρα στα κύτταρα της μήτρας. Τα μιτοχόνδρια αποτελούν τις δομές των κυττάρων που παράγουν την απαραίτητη ενέργεια για τις λειτουργίες τους. Μετά τη μεταφορά τους, οι ερευνητές παρατήρησαν αύξηση των επιπέδων της τριφωσφορικής αδενοσίνης, ή ATP, του βασικού μορίου που χρησιμοποιούν τα κύτταρα ως πηγή ενέργειας.
Η διαδικασία φαίνεται όμως να κάνει κάτι περισσότερο από το να προσφέρει απλώς «καύσιμο» στη μήτρα. Η μεταφορά των μιτοχονδρίων συνδέθηκε επίσης με αύξηση ενός ενζύμου που διασπά την προγεστερόνη στα μυϊκά κύτταρα της μήτρας.
Η προγεστερόνη είναι μία από τις βασικές ορμόνες που διατηρούν την εγκυμοσύνη. Στον άνθρωπο, τα επίπεδά της στο αίμα δεν παρουσιάζουν την απότομη πτώση που παρατηρείται σε άλλα είδη πριν από τον τοκετό. Αυτό αποτελούσε για χρόνια ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα της βιολογίας της γέννησης.
Η νέα υπόθεση είναι ότι η κρίσιμη αλλαγή μπορεί να μη συμβαίνει σε ολόκληρο το σώμα, αλλά τοπικά, μέσα στη μήτρα. Με άλλα λόγια, η προγεστερόνη μπορεί να παραμένει σε υψηλά επίπεδα στην κυκλοφορία του αίματος, ενώ μειώνεται η δράση της μέσα στον μυ της μήτρας, επιτρέποντας την ενεργοποίηση των γονιδίων που συνδέονται με τον τοκετό.
«Σχεδόν σε όλα τα είδη, για να ξεκινήσει ο τοκετός, πρέπει να απαλλαγείς από την προγεστερόνη», εξηγεί ο Λάι, επισημαίνοντας ότι στον άνθρωπο η διαδικασία φαίνεται να είναι διαφορετική.
Η ανακάλυψη έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέες θεραπείες για τον πρόωρο τοκετό. Ως πρόωρος ορίζεται ο τοκετός πριν από την ολοκλήρωση της 37ης εβδομάδας της εγκυμοσύνης. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, περίπου 13,4 εκατομμύρια μωρά γεννήθηκαν πρόωρα το 2020, δηλαδή περίπου ένα στα δέκα.
Η προωρότητα αποτελεί σημαντικό πρόβλημα δημόσιας υγείας, καθώς τα μωρά που γεννιούνται πολύ νωρίς αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο αναπνευστικών, νευρολογικών και άλλων επιπλοκών. Οι επιπτώσεις μπορεί να περιλαμβάνουν προβλήματα ανάπτυξης, όρασης και ακοής, ενώ η προωρότητα παραμένει μία από τις σημαντικότερες αιτίες θανάτου των παιδιών κάτω των πέντε ετών παγκοσμίως.
Σήμερα, όταν υπάρχει κίνδυνος πρόωρου τοκετού, οι γιατροί μπορούν να χρησιμοποιήσουν τοκολυτικά φάρμακα, τα οποία μειώνουν ή αναστέλλουν προσωρινά τις συσπάσεις της μήτρας. Ο στόχος είναι να κερδηθεί πολύτιμος χρόνος για την ωρίμανση του εμβρύου, τη χορήγηση κορτικοστεροειδών για την προετοιμασία των πνευμόνων και, όπου χρειάζεται, τη μεταφορά της εγκύου σε κατάλληλα εξοπλισμένο νοσοκομείο.
Οι ερευνητές αναζητούν πλέον τρόπους να παρέμβουν ακόμη νωρίτερα στη διαδικασία. Μία από τις προσεγγίσεις που έχουν ήδη εξεταστεί είναι η χρήση ενός αναστολέα χημειοκινών, ο οποίος έχει σχεδιαστεί ώστε να εμποδίζει την αρχική προσέλκυση των μονοκυττάρων στη μήτρα. Σε πειράματα σε τέσσερις μακάκους, η συγκεκριμένη παρέμβαση απέτρεψε τον πρόωρο τοκετό, χωρίς όμως να έχει ακόμη δοκιμαστεί σε ανθρώπους.
Παράλληλα, η ερευνητική ομάδα εξετάζει το αίμα εγκύων που εμφανίζουν πιθανά σημάδια πρόωρου τοκετού, αναζητώντας συγκεκριμένες αλλαγές στα ανοσοκύτταρα. Ο απώτερος στόχος είναι να εντοπιστεί ένας βιολογικός δείκτης που θα μπορεί να δείξει με μεγαλύτερη ακρίβεια ποιες γυναίκες διατρέχουν πραγματικό κίνδυνο να γεννήσουν πρόωρα.
Και ίσως στο μέλλον η ίδια γνώση να οδηγήσει σε κάτι ακόμη πιο απλό: μία εξέταση αίματος που θα μπορεί να δείχνει αν μια γυναίκα που έχει φτάσει στο τέλος της εγκυμοσύνης είναι πιθανό να μπει σύντομα σε τοκετό.
Η μεγάλη πρόκληση για τους επιστήμονες είναι πλέον να κατανοήσουν πλήρως αυτή την αλληλουχία γεγονότων: από την ενεργοποίηση των μονοκυττάρων και τη μετατροπή τους σε μακροφάγα, μέχρι τη μεταφορά των μιτοχονδρίων και την τοπική αλλαγή στη δράση της προγεστερόνης. Αν ο μηχανισμός επιβεβαιωθεί και στους ανθρώπους, θα μπορούσε να προσφέρει ένα νέο «παράθυρο» για την πρόληψη του πρόωρου τοκετού, πριν ακόμη αρχίσουν οι συσπάσεις.
Με πληροφορίες από το Newscientist / BioRxiv
