Στις 30 Οκτωβρίου 2007 πέθανε στην Ουάσινγκτον των ΗΠΑ, σε ηλικία περίπου 42 ετών, η Ουάσο (Washoe). Η είδηση δημοσιεύθηκε ευρέως την 1η Νοεμβρίου. Η Ουάσο δεν ήταν απλώς ένας διάσημος χιμπαντζής: βρέθηκε στο επίκεντρο ενός πρωτοποριακού πειράματος που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι εξετάζουν την επικοινωνία των άλλων πρωτευόντων.
Από τη δυτική Αφρική στο εργαστήριο
Γεννήθηκε περίπου το 1965 στη δυτική Αφρική και μεταφέρθηκε μικρή στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το 1966 οι ψυχολόγοι Άλεν και Μπέατριξ Γκάρντνερ, στο Πανεπιστήμιο της Νεβάδα, άρχισαν να τη μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον καθημερινής επικοινωνίας με νοήματα της Αμερικανικής Νοηματικής Γλώσσας (ASL). Η επιλογή της νοηματικής δεν ήταν τυχαία: οι χιμπαντζήδες δεν διαθέτουν την ανθρώπινη φωνητική ικανότητα, αλλά χρησιμοποιούν τα χέρια τους με μεγάλη επιδεξιότητα.
Πόσα νοήματα γνώριζε;
Οι αναφορές για το λεξιλόγιό της διαφέρουν ανάλογα με τα κριτήρια καταμέτρησης: συχνά αναφέρονται περίπου 250 νοήματα, ενώ μεταγενέστερες καταγραφές διακρίνουν ανάμεσα σε σταθερά τεκμηριωμένα και περιστασιακά παρατηρημένα. Χρησιμοποιούσε χειρονομίες για φαγητό, παιχνίδι, αντικείμενα και καθημερινές ανάγκες. Το αξιοσημείωτο ήταν ότι δεν περιοριζόταν πάντα σε μηχανική ανταπόκριση σε μία εντολή.
Η «δασκάλα» ενός άλλου χιμπαντζή
Το 1980 η Ουάσο εγκαταστάθηκε στο Central Washington University, όπου συνεργάστηκε με τον ερευνητή Ρότζερ Φάουτς και την ομάδα του. Εκεί παρατηρήθηκε ότι ο θετός της γιος, Λούλις, έμαθε νοήματα μέσα από την αλληλεπίδρασή του με την ίδια και άλλους χιμπαντζήδες. Η μεταβίβαση αυτή αποτέλεσε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της μελέτης.
Μιλούσε πραγματικά ανθρώπινη γλώσσα;
Εδώ βρίσκεται η ουσία της επιστημονικής αντιπαράθεσης. Οι υποστηρικτές του πειράματος θεωρούν ότι η Ουάσο απέδειξε σημαντικές ικανότητες συμβολικής επικοινωνίας. Οι επικριτές επισημαίνουν ότι η εκμάθηση πολλών νοημάτων δεν ισοδυναμεί με πλήρη κατοχή ανθρώπινης γλώσσας, με τη σύνθετη γραμματική και τη δημιουργικότητά της. Επίσης, η επίδραση των προσδοκιών του εκπαιδευτή αποτελεί κρίσιμο μεθοδολογικό ζήτημα. Συνεπώς, είναι ακριβέστερο να πούμε ότι η Ουάσο έμαθε να χρησιμοποιεί νοήματα προερχόμενα από την ASL, όχι ότι κατέκτησε πλήρως τη γλώσσα όπως ένας άνθρωπος.
Μια κληρονομιά πέρα από το πείραμα
Η ιστορία της ενίσχυσε το ενδιαφέρον για τη μνήμη, την κοινωνική μάθηση και τις γνωστικές ικανότητες των ζώων. Παράλληλα, έφερε στο προσκήνιο τα ηθικά ερωτήματα για τη σύλληψη άγριων ζώων και τη χρήση τους στην έρευνα. Το ερευνητικό κέντρο όπου έζησε έκλεισε το 2013, όμως η επιστημονική συζήτηση συνεχίζεται: πόσα από όσα θεωρούμε αποκλειστικά ανθρώπινα υπάρχουν, σε διαφορετική μορφή, και στα άλλα ζώα;
Πηγές: University of Nevada, Reno (30.10.2007) · Central Washington University (2025) · HistoryLink.org · Associated Press (1.11.2007).
