Η 23η Σεπτεμβρίου έχει καθιερωθεί ως Παγκόσμια Ημέρα Αμφισεξουαλικότητας, γνωστή διεθνώς ως Bisexual Visibility Day. Μια επέτειος που συνδέεται άμεσα με τη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα, αλλά έχει τη δική της ιστορία, η οποία ξεκινά πριν από τη σύγχρονη πολιτική και κοινωνική αντιπαράθεση για τη λεγόμενη woke agenda.
Η αμφισεξουαλικότητα αφορά ανθρώπους που μπορούν να αισθάνονται συναισθηματική, ρομαντική ή σεξουαλική έλξη προς περισσότερα από ένα φύλα. Δεν προϋποθέτει ότι η έλξη εκδηλώνεται ταυτόχρονα, με τον ίδιο τρόπο ή στον ίδιο βαθμό.
Η επέτειος αποτελεί αφορμή για να εξετάσουμε όχι μόνο την αναγνώριση της αμφισεξουαλικότητας, αλλά και τον παγκόσμιο χάρτη των δικαιωμάτων των ομόφυλων ζευγαριών. Έναν χάρτη στον οποίο συνυπάρχουν χώρες που επιτρέπουν τον γάμο και την υιοθεσία, άλλες που αναγνωρίζουν μόνο το σύμφωνο συμβίωσης και κράτη όπου οι συναινετικές ομόφυλες σεξουαλικές σχέσεις εξακολουθούν να τιμωρούνται ακόμη και με θάνατο.
Πώς ξεκίνησε η Παγκόσμια Ημέρα Αμφισεξουαλικότητας
Η επέτειος καθιερώθηκε το 1999 με πρωτοβουλία τριών Αμερικανών ακτιβιστών: της Wendy Curry, του Michael Page και της Gigi Raven Wilbur.
Ο Michael Page είχε σχεδιάσει το 1998 τη χαρακτηριστική σημαία της αμφισεξουαλικότητας, με τις ροζ, μοβ και μπλε λωρίδες.
Οι τρεις ακτιβιστές επιδίωξαν να δημιουργήσουν μια ημέρα αφιερωμένη ειδικά στους αμφισεξουαλικούς ανθρώπους, θεωρώντας ότι οι εμπειρίες τους δεν αναγνωρίζονταν επαρκώς ούτε στην ευρύτερη κοινωνία ούτε στο εσωτερικό του κινήματος για τα δικαιώματα των ομοφυλόφιλων.
Η επέτειος ξεπέρασε σταδιακά τα αμερικανικά σύνορα και καθιερώθηκε σε πολλές χώρες, με εκδηλώσεις ενημέρωσης, δημόσιες συζητήσεις και δράσεις κοινωνικών οργανώσεων.
Τι σχέση έχει με τη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα;
Η σχέση είναι άμεση. Το γράμμα «Α» του ελληνικού ακρωνυμίου ΛΟΑΤΚΙ+ αντιστοιχεί στους αμφισεξουαλικούς ανθρώπους.
Η ιδιαίτερη αυτή ημέρα δημιουργήθηκε επειδή οι αμφισεξουαλικοί άνθρωποι αντιμετώπιζαν ένα φαινόμενο που διεθνώς ονομάζεται «bisexual erasure», δηλαδή αμφισβήτηση ή αποσιώπηση της αμφισεξουαλικότητας.
Για παράδειγμα, ένας αμφισεξουαλικός άνδρας που διατηρεί σχέση με γυναίκα μπορεί να θεωρείται αυτομάτως ετεροφυλόφιλος. Αν διατηρεί σχέση με άνδρα, μπορεί να θεωρείται αποκλειστικά ομοφυλόφιλος.
Αντίστοιχες αντιλήψεις παρατηρούνται τόσο στην ευρύτερη κοινωνία όσο και εντός της ίδιας της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας.
Πού συναντά η επέτειος τη woke agenda;
Ο όρος «woke» προέρχεται από την αφροαμερικανική κοινωνική και πολιτική παράδοση των Ηνωμένων Πολιτειών. Αρχικά συνδεόταν με την εγρήγορση απέναντι στον ρατσισμό και τις κοινωνικές αδικίες.
Στη συνέχεια διευρύνθηκε, περιλαμβάνοντας ζητήματα φύλου, σεξουαλικού προσανατολισμού, κοινωνικών ανισοτήτων και δικαιωμάτων μειονοτήτων.
Σήμερα χρησιμοποιείται με διαφορετικό τρόπο από διαφορετικές πλευρές. Για ορισμένους περιγράφει την ευαισθητοποίηση απέναντι στις διακρίσεις. Για άλλους, κυρίως επικριτές σύγχρονων προοδευτικών πολιτικών, έχει αποκτήσει αρνητική σημασία και παραπέμπει σε ιδεολογική υπερβολή ή επιβολή συγκεκριμένων αντιλήψεων.
Η Παγκόσμια Ημέρα Αμφισεξουαλικότητας δεν δημιουργήθηκε ως μέρος μιας ενιαίας «woke agenda». Προηγήθηκε της σημερινής ευρείας χρήσης του όρου και είχε συγκεκριμένο στόχο την αναγνώριση μιας ομάδας ανθρώπων.
Υπάρχει, ωστόσο, θεματική σύνδεση με τις σημερινές συζητήσεις για την ισότητα, την ταυτότητα και τη συμπερίληψη.
Το ζήτημα αποκτά ευρύτερες διαστάσεις όταν η αναγνώριση της διαφορετικότητας συνδέεται με την εκπαίδευση, τη γλώσσα, τις δημόσιες πολιτικές και τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται οι ανθρώπινες σχέσεις στα μέσα ενημέρωσης.
Οι υποστηρικτές των πολιτικών συμπερίληψης υποστηρίζουν ότι η ενημέρωση και η αναγνώριση διαφορετικών σεξουαλικών προσανατολισμών περιορίζουν τα στερεότυπα και τις διακρίσεις.
Οι επικριτές ορισμένων τέτοιων πολιτικών θέτουν ερωτήματα για τα όρια της κρατικής παρέμβασης, τον ρόλο των γονέων στην εκπαίδευση και το κατά πόσο συγκεκριμένες αντιλήψεις πρέπει να ενσωματώνονται υποχρεωτικά σε θεσμούς και οργανισμούς.
Πρόκειται για διαφορετικά ερωτήματα από το αν ένας άνθρωπος δικαιούται να αναγνωρίζεται και να αντιμετωπίζεται ισότιμα, ανεξάρτητα από τον σεξουαλικό του προσανατολισμό.
Ο παγκόσμιος χάρτης: Πού επιτρέπεται ο γάμος ομόφυλων ζευγαριών
Η Ολλανδία έγινε το 2001 η πρώτη χώρα στον κόσμο που νομιμοποίησε τον γάμο ομόφυλων ζευγαριών. Ακολούθησαν το Βέλγιο το 2003, η Ισπανία και ο Καναδάς το 2005 και η Νότια Αφρική το 2006, η οποία παραμένει η μοναδική αφρικανική χώρα με αντίστοιχη νομοθεσία.
Στην Ευρώπη, γάμο ομόφυλων ζευγαριών αναγνωρίζουν η Ολλανδία, το Βέλγιο, η Ισπανία, η Νορβηγία, η Σουηδία, η Πορτογαλία, η Ισλανδία, η Δανία, η Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, το Λουξεμβούργο, η Ιρλανδία, η Φινλανδία, η Γερμανία, η Μάλτα, η Αυστρία, η Ελβετία, η Σλοβενία, η Ανδόρα, η Εσθονία, η Ελλάδα και το Λιχτενστάιν.
Στην αμερικανική ήπειρο, εκτός από τον Καναδά, ο γάμος επιτρέπεται στις Ηνωμένες Πολιτείες, στο Μεξικό, στην Κόστα Ρίκα, στην Κούβα, στην Αργεντινή, στη Βραζιλία, στην Ουρουγουάη, στην Κολομβία, στον Ισημερινό και στη Χιλή.
Στην Ασία και την Ωκεανία, αντίστοιχη νομοθεσία ισχύει στην Ταϊβάν, στην Ταϊλάνδη, στην Αυστραλία και στη Νέα Ζηλανδία.
Η Ελλάδα προστέθηκε στον κατάλογο τον Φεβρουάριο του 2024, με την ψήφιση του νόμου 5089/2024, ο οποίος αναγνώρισε τον πολιτικό γάμο ομόφυλων ζευγαριών και τη δυνατότητα κοινής υιοθεσίας.
Πού επιτρέπεται μόνο το σύμφωνο συμβίωσης
Υπάρχουν χώρες που δεν επιτρέπουν τον γάμο ομόφυλων ζευγαριών, αλλά αναγνωρίζουν τη σχέση τους μέσω συμφώνου συμβίωσης, πολιτικής ένωσης ή καταχωρισμένης συντροφικής σχέσης.
Στην Ευρώπη, χαρακτηριστικές περιπτώσεις είναι η Ιταλία, η Κύπρος, η Ουγγαρία, η Κροατία, η Τσεχία, το Μαυροβούνιο, το Μονακό, ο Άγιος Μαρίνος και η Λετονία.
Η Ιταλία θέσπισε τις πολιτικές ενώσεις το 2016, χωρίς να αναγνωρίσει τον γάμο ομόφυλων ζευγαριών. Η Κύπρος καθιέρωσε την πολιτική συμβίωση το 2015, αλλά μέχρι σήμερα δεν έχει νομοθετήσει τον γάμο.
Η Ουγγαρία αναγνωρίζει την καταχωρισμένη συμβίωση από το 2009, ενώ η Κροατία θέσπισε αντίστοιχο θεσμό το 2014. Η Τσεχία διεύρυνε σημαντικά τα δικαιώματα των καταχωρισμένων συντρόφων από το 2025.
Οι μορφές αυτές νομικής αναγνώρισης δεν είναι παντού ισοδύναμες. Σε ορισμένες χώρες παρέχουν σχεδόν όλα τα δικαιώματα του γάμου, ενώ σε άλλες υπάρχουν περιορισμοί στην υιοθεσία, στη γονεϊκότητα ή σε συγκεκριμένα οικογενειακά δικαιώματα.
Οι χώρες που δεν αναγνωρίζουν ούτε γάμο ούτε σύμφωνο
Στην Ευρώπη, μεταξύ των χωρών που δεν παρέχουν γενική δυνατότητα σύναψης γάμου ή καταχωρισμένης πολιτικής ένωσης σε ομόφυλα ζευγάρια βρίσκονται η Πολωνία, η Ρουμανία, η Βουλγαρία, η Σλοβακία, η Σερβία, η Αλβανία, η Βόρεια Μακεδονία, η Τουρκία, η Ουκρανία, η Ρωσία, η Λευκορωσία και η Γεωργία.
Η Λιθουανία αποτελεί ιδιαίτερη περίπτωση, καθώς δικαστικές αποφάσεις έχουν αναγνωρίσει δικαιώματα ομόφυλων συντρόφων, χωρίς να έχει θεσπιστεί ολοκληρωμένο νομοθετικό πλαίσιο καταχωρισμένης συμβίωσης.
Ωστόσο, η απουσία γάμου ή συμφώνου συμβίωσης δεν σημαίνει ότι η ομοφυλοφιλία είναι παράνομη.
Σε αρκετές από αυτές τις χώρες οι συναινετικές ομόφυλες σχέσεις μεταξύ ενηλίκων είναι νόμιμες, χωρίς όμως να αναγνωρίζεται πλήρως η οικογενειακή τους υπόσταση.
Πού οι ομόφυλες σχέσεις τιμωρούνται με φυλάκιση ή θάνατο
Εδώ βρίσκεται η ουσιαστικότερη νομική διαφορά.
Σύμφωνα με τις διεθνείς καταγραφές της ILGA World και της Human Dignity Trust, δεκάδες δικαιοδοσίες εξακολουθούν να ποινικοποιούν τις ιδιωτικές, συναινετικές σεξουαλικές πράξεις μεταξύ ανθρώπων του ίδιου φύλου.
Στο Ιράν, στη Σαουδική Αραβία, στο Αφγανιστάν, στην Υεμένη και στη Σομαλία προβλέπεται, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, ακόμη και η θανατική ποινή.
Στην Ουγκάντα, η νομοθεσία του 2023 προβλέπει ισόβια κάθειρξη για ομόφυλες σεξουαλικές πράξεις και θανατική ποινή για ορισμένες επιβαρυμένες περιπτώσεις.
Στη Νιγηρία προβλέπονται ποινές φυλάκισης, ενώ σε ορισμένες βόρειες πολιτείες, όπου εφαρμόζεται η σαρία, υπάρχει δυνατότητα επιβολής θανατικής ποινής.
Αυστηρές ποινικές διατάξεις υπάρχουν επίσης στο Πακιστάν, στο Μπρουνέι και στο Κατάρ.
Πρέπει πάντως να διακρίνεται η ύπαρξη μιας ποινής στη νομοθεσία από την πραγματική εφαρμογή της, καθώς οι πρακτικές διαφέρουν σημαντικά από χώρα σε χώρα.
Ελλάδα και Κύπρος: Δύο διαφορετικές νομοθετικές επιλογές
Η Ελλάδα επέκτεινε το σύμφωνο συμβίωσης στα ομόφυλα ζευγάρια το 2015 και προχώρησε στην αναγνώριση του πολιτικού γάμου το 2024.
Η Κύπρος καθιέρωσε την πολιτική συμβίωση επίσης το 2015, αλλά δεν έχει προχωρήσει στη νομιμοποίηση του γάμου ομόφυλων ζευγαριών.
Η σύγκριση των δύο χωρών αποτυπώνει τις διαφορετικές νομοθετικές προσεγγίσεις που εξακολουθούν να υπάρχουν ακόμη και μεταξύ κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Από την αναγνώριση στη σύγχρονη πολιτισμική αντιπαράθεση
Η 23η Σεπτεμβρίου αποτελεί μέρος της ιστορίας του κινήματος ΛΟΑΤΚΙ+, αλλά δεν ταυτίζεται με κάθε σύγχρονη διεκδίκηση ή πολιτική που εντάσσεται στη συζήτηση περί woke.
Η ιστορική της αφετηρία είναι συγκεκριμένη: τρεις ακτιβιστές επιδίωξαν το 1999 να αναδείξουν ανθρώπους που θεωρούσαν ότι παρέμεναν αόρατοι ακόμη και μέσα σε ένα κίνημα αφιερωμένο στη σεξουαλική διαφορετικότητα.
Είκοσι επτά χρόνια αργότερα, η επέτειος εξακολουθεί να συνδέεται με το ίδιο βασικό ερώτημα: πώς μπορεί μια κοινωνία να αναγνωρίζει τις διαφορετικές ανθρώπινες εμπειρίες, διατηρώντας παράλληλα τον χώρο για ελεύθερη συζήτηση και διαφωνία γύρω από τις δημόσιες πολιτικές.
Η διεθνής εικόνα δείχνει ότι η αναγνώριση των ομόφυλων ζευγαριών δεν ακολουθεί ενιαία πορεία. Από την πλήρη ισότητα στον πολιτικό γάμο μέχρι την περιορισμένη νομική αναγνώριση και από την απουσία οικογενειακών δικαιωμάτων μέχρι την ποινικοποίηση των ίδιων των σχέσεων, οι διαφορές παραμένουν μεγάλες.
Και αυτή ακριβώς η πραγματικότητα αποτελεί ένα από τα βασικά ζητήματα που αναδεικνύουν οι διεθνείς οργανώσεις για τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπων, με αφορμή και την Παγκόσμια Ημέρα Αμφισεξουαλικότητας της 23ης Σεπτεμβρίου.
Πηγές: ILGA World · ILGA-Europe · Human Dignity Trust
