Η 28η Σεπτεμβρίου έχει καθιερωθεί από τον ΟΗΕ ως Διεθνής Ημέρα για την Καθολική Πρόσβαση στην Πληροφόρηση, υπενθυμίζοντας κάτι που στις δημοκρατικές κοινωνίες συχνά θεωρούμε αυτονόητο: ότι ο πολίτης πρέπει να μπορεί να γνωρίζει, να αναζητεί στοιχεία, να ενημερώνεται από διαφορετικές πηγές και να έχει πρόσβαση στις πληροφορίες που διαθέτει η δημόσια διοίκηση.
Η ημέρα είχε ήδη καθιερωθεί από την UNESCO το 2015 και άρχισε να τιμάται από το 2016, ενώ τον Οκτώβριο του 2019 η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ ανακήρυξε επίσημα την 28η Σεπτεμβρίου σε Διεθνή Ημέρα. Συνδέεται άμεσα με τον Στόχο 16.10 της Ατζέντας 2030, που προβλέπει πρόσβαση του κοινού στην πληροφόρηση και προστασία των θεμελιωδών ελευθεριών.
Για το 2026, ο ΟΗΕ θέτει στο επίκεντρο και μια δεύτερη διάσταση του προβλήματος: δεν αρκεί να υπάρχει απλώς τεράστιος όγκος πληροφοριών. Οι πολίτες χρειάζονται έγκαιρη και αξιόπιστη πληροφόρηση, ιδιαίτερα σε μια εποχή παραπληροφόρησης, ψευδών ειδήσεων και τεχνητά κατασκευασμένου περιεχομένου.
Το κουμπί που κατεβάζει το διαδίκτυο
Στον 21ο αιώνα η λογοκρισία δεν χρειάζεται πάντοτε να κλείσει μια εφημερίδα ή έναν τηλεοπτικό σταθμό. Μπορεί να γίνει με ένα τεχνικό μέτρο: να κοπεί η σύνδεση στο διαδίκτυο, να μπλοκαριστεί μια πλατφόρμα, να μειωθεί δραστικά η ταχύτητα πρόσβασης ή να απαγορευθεί η χρήση εργαλείων όπως τα VPN.
Τα στοιχεία της Access Now και του συνασπισμού #KeepItOn είναι αποκαλυπτικά. Το 2025 καταγράφηκαν τουλάχιστον 313 διακοπές ή αποκλεισμοί του διαδικτύου σε 52 χώρες, νέο ιστορικό υψηλό. Το 2024 είχαν καταγραφεί 304 και το 2023 289 σύμφωνα με την αναθεωρημένη σειρά στοιχείων της οργάνωσης. Από το 2016, πολίτες σε συνολικά 100 χώρες έχουν βιώσει τουλάχιστον μία τέτοια διακοπή.
Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι 75 περιορισμοί σε 33 χώρες που είχαν αρχίσει μέσα στο 2025 συνεχίζονταν και το 2026.
Οι χώρες όπου μπήκαν «κόφτες»
Ο κατάλογος του 2025 είναι τεράστιος. Περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, Αφγανιστάν, Αλγερία, Λευκορωσία, Κίνα, Αιθιοπία, Ινδία, Ιράν, Ιράκ, Κένυα, Λιβύη, Μιανμάρ, Νιγηρία, Πακιστάν, Ρωσία, Σαουδική Αραβία, Σουδάν, Συρία, Τουρκία, Τουρκμενιστάν, Ουγκάντα, Βενεζουέλα, Βιετνάμ και Υεμένη. Η καταγραφή περιλαμβάνει επίσης περιστατικά σε δημοκρατικά κράτη, γεγονός που δείχνει ότι τα shutdowns δεν αποτελούν αποκλειστικά πρακτική αυταρχικών καθεστώτων.
Πρωταθλήτρια το 2025 ήταν η Μιανμάρ, με τουλάχιστον 95 shutdowns, από τα οποία τα 76 αποδίδονται στο στρατιωτικό καθεστώς. Ακολουθούσε η Ινδία με 65 και το Πακιστάν με 20, ενώ στο Ιράν καταγράφηκαν 11.
Στη Μιανμάρ η κατάσταση είναι ακόμη βαρύτερη επειδή οι περιορισμοί συνδυάζονται με τον εμφύλιο πόλεμο. Η Freedom House καταγράφει αποκλεισμούς κοινωνικών δικτύων και εργαλείων παράκαμψης της λογοκρισίας, καθώς και περιορισμούς σε VPN και στην εφαρμογή Signal.
Κίνα: το μεγάλο ψηφιακό τείχος
Η Κίνα αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα συστηματικού κρατικού ελέγχου της πληροφορίας. Η πρόσβαση σε μεγάλο μέρος του παγκόσμιου διαδικτύου περιορίζεται μέσω του συστήματος που έχει επικρατήσει να αποκαλείται «Great Firewall», ενώ πολλές διεθνείς πλατφόρμες και ειδησεογραφικές υπηρεσίες δεν είναι ελεύθερα προσβάσιμες.
Η εικόνα συνδέεται και με το γενικότερο καθεστώς ενημέρωσης. Στον Δείκτη Ελευθερίας του Τύπου 2026 των Δημοσιογράφων Χωρίς Σύνορα, η Κίνα βρίσκεται στην 178η θέση, μπροστά μόνο από τη Βόρεια Κορέα και την Ερυθραία.
Ιράν: φίλτρα, μπλοκαρίσματα και εθνικό δίκτυο
Στο Ιράν η πρόσβαση στο παγκόσμιο διαδίκτυο παραμένει αυστηρά ελεγχόμενη. Η Freedom House αναφέρει ότι οι αρχές εξακολουθούν να περιορίζουν χιλιάδες ιστοσελίδες και ότι μεγάλες πλατφόρμες όπως Facebook, X, YouTube και TikTok παρέμεναν φιλτραρισμένες ή αποκλεισμένες στην περίοδο που εξετάζει η έκθεση.
Παράλληλα, το κράτος αναπτύσσει ένα περισσότερο ελεγχόμενο εγχώριο διαδικτυακό περιβάλλον. Τον Ιούνιο του 2025, κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης με το Ισραήλ, επιβλήθηκε σχεδόν καθολικό shutdown του διαδικτύου σε εθνικό επίπεδο.
Ρωσία: από το μπλοκάρισμα στο «φρενάρισμα»
Στη Ρωσία οι περιορισμοί έχουν ενταθεί σημαντικά. Η Freedom House καταγράφει μπλοκάρισμα ανεξάρτητων ειδησεογραφικών ιστοσελίδων, περιορισμούς σε VPN και κρυπτογραφημένες εφαρμογές επικοινωνίας, καθώς και τεχνικό περιορισμό – throttling – της πρόσβασης σε υπηρεσίες.
Το YouTube άρχισε να επιβραδύνεται από το 2024, ενώ έχουν αποκλειστεί εφαρμογές όπως Signal και Viber. Από το 2025 καταγράφηκαν επίσης εκτεταμένες διακοπές του mobile internet, τις οποίες οι ρωσικές αρχές έχουν συνδέσει μεταξύ άλλων με την αντιμετώπιση απειλών από ουκρανικά drones.
Ερυθραία και Βόρεια Κορέα: σχεδόν απόλυτος έλεγχος
Υπάρχουν όμως και χώρες όπου το πρόβλημα ξεπερνά το διαδίκτυο και αφορά ουσιαστικά ολόκληρο το σύστημα ενημέρωσης.
Στην Ερυθραία, σύμφωνα με τους Δημοσιογράφους Χωρίς Σύνορα, δεν επιτρέπεται να λειτουργούν ανεξάρτητα εθνικά ή ξένα μέσα ενημέρωσης. Τα υπάρχοντα μέσα ελέγχονται από το υπουργείο Πληροφοριών και η διαδικτυακή πρόσβαση σε ανεξάρτητες ειδήσεις είναι εξαιρετικά περιορισμένη.
Στον Δείκτη Ελευθερίας του Τύπου του 2026, η Ερυθραία βρίσκεται τελευταία, 180ή, η Βόρεια Κορέα 179η και η Κίνα 178η.
Όταν το blackout γίνεται όπλο σε πόλεμο και διαδηλώσεις
Η διακοπή του διαδικτύου αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν συμπίπτει με πόλεμο, εμφύλιες συγκρούσεις ή αντικυβερνητικές κινητοποιήσεις.
Το 2025 καταγράφηκαν 125 shutdowns που συνδέονταν με ένοπλες συγκρούσεις σε 14 χώρες, δηλαδή περίπου το 40% του παγκόσμιου συνόλου. Επιπλέον, 70 διακοπές συνέπεσαν με σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η πρακτική έχει τεράστιες συνέπειες. Δεν κόβει μόνο την πρόσβαση στις ειδήσεις. Μπορεί να εμποδίσει έναν πολίτη να επικοινωνήσει με την οικογένειά του, έναν δημοσιογράφο να στείλει εικόνες, έναν γιατρό ή διασώστη να συνεννοηθεί, μια ανθρωπιστική οργάνωση να γνωρίζει τι συμβαίνει και τον υπόλοιπο κόσμο να πληροφορηθεί εγκαίρως μια παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η άλλη μεγάλη απειλή: να υπάρχει Internet αλλά όχι ελεύθερη πληροφορία
Η λογοκρισία πλέον δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι «πέφτει» ολόκληρο το Internet. Υπάρχουν πολύ πιο εξελιγμένες μέθοδοι: μπλοκάρισμα συγκεκριμένων ιστοσελίδων, φίλτρα σε λέξεις και αναζητήσεις, απαγόρευση εφαρμογών, περιορισμός VPN, επιβράδυνση μιας πλατφόρμας μέχρι να γίνει πρακτικά άχρηστη, κρατική επιτήρηση των χρηστών και ποινικές διώξεις για αναρτήσεις.
Και εδώ βρίσκεται ίσως το πραγματικό μήνυμα της Διεθνούς Ημέρας για την Καθολική Πρόσβαση στην Πληροφόρηση.
Το Internet δημιούργησε την εντύπωση ότι η πληροφορία έγινε πλέον παγκόσμια και ανεμπόδιστη. Τα στοιχεία, όμως, δείχνουν ότι το να υπάρχει σύνδεση δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι υπάρχει και ελευθερία πληροφόρησης.
Σε ορισμένες χώρες ο πολίτης μπορεί να ανοίξει το κινητό του αλλά να βλέπει μόνο όσα επιτρέπει το κράτος. Σε άλλες μπορεί να διαβάζει μια είδηση, αλλά να κινδυνεύει εάν τη σχολιάσει. Και αλλού, όταν ξεσπά μια κρίση, μια διαδήλωση ή ένας πόλεμος, κάποιος μπορεί απλώς να πατήσει τον διακόπτη.
Η πρόσβαση στην πληροφορία επομένως δεν είναι μόνο τεχνολογικό ζήτημα. Είναι ζήτημα διαφάνειας, ελευθερίας του Τύπου, προστασίας των δημοσιογράφων, δικαιώματος στην έκφραση και τελικά λειτουργίας της ίδιας της κοινωνίας.
Πηγές
SanSimera – Διεθνής Ημέρα για την Καθολική Πρόσβαση στην Πληροφόρηση
ΟΗΕ – International Day for Universal Access to Information
Access Now – Internet shutdowns in 2025
Freedom House – Freedom on the Net
Reporters Without Borders – World Press Freedom Index
