Μια γλώσσα με ρίζες στην Ινδία, ιστορία πολλών αιώνων και παρουσία σε δεκάδες χώρες τιμάται κάθε 5 Νοεμβρίου. Η UNESCO ανακήρυξε το 2015 την ημερομηνία αυτή Παγκόσμια Ημέρα της Γλώσσας των Ρομά, της Ρομανί, με στόχο την προστασία της γλωσσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς.
Από την Ινδία στην Ευρώπη
Η Ρομανί ανήκει στον ινδοάριο κλάδο της ινδοευρωπαϊκής οικογένειας γλωσσών. Η γλωσσολογική συγγένειά της με γλώσσες της ινδικής υποηπείρου αποτελεί ισχυρή μαρτυρία για την ιστορική καταγωγή των Ρομά. Οι πρόγονοί τους μετακινήθηκαν δυτικά κατά τον Μεσαίωνα, περνώντας από περιοχές της Περσίας, της Μικράς Ασίας και της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Στην πορεία η γλώσσα δανείστηκε λέξεις από ελληνικά, περσικά, αρμενικά, σλαβικές και άλλες γλώσσες. Δεν πρόκειται για διάλεκτο των ρουμανικών: η Ρομανί και η ρουμανική είναι διαφορετικές γλώσσες.
Πόσοι τη μιλούν και πού
Δεν υπάρχει αξιόπιστη ενιαία παγκόσμια απογραφή των φυσικών ομιλητών. Γλωσσολογικές εκτιμήσεις κάνουν λόγο για περισσότερους από 3,5 εκατομμύρια ομιλητές στην Ευρώπη και περίπου μισό εκατομμύριο εκτός αυτής, ενώ άλλες προσεγγίσεις δίνουν υψηλότερους αριθμούς. Συνεπώς, τα περίπου τέσσερα εκατομμύρια είναι τάξη μεγέθους και όχι ακριβής σημερινή καταμέτρηση. Η γλώσσα ακούγεται στα Βαλκάνια, ιδίως Ρουμανία, Βουλγαρία, Σερβία, Βόρεια Μακεδονία, Ελλάδα, αλλά και σε Ουγγαρία, Σλοβακία, Τσεχία, Ισπανία, Γαλλία, Γερμανία και άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Με τις μεταναστεύσεις έφθασε επίσης στην Αμερική και στην Αυστραλία. Δεν μιλούν όλοι οι Ρομά Ρομανί και δεν χρησιμοποιούν όλοι την ίδια ποικιλία της.
Μία γλώσσα, πολλές διάλεκτοι
Η Ρομανί περιλαμβάνει πολυάριθμες τοπικές ποικιλίες, μεταξύ των οποίων βαλκανικές και βλάχικες (Vlax) διάλεκτοι. Η αμοιβαία κατανόηση διαφέρει και δεν είναι δεδομένη σε κάθε περίπτωση. Για αιώνες μεταδιδόταν κυρίως προφορικά. Σήμερα χρησιμοποιούνται γραπτές μορφές, εκπαιδευτικό υλικό, λεξικά και ψηφιακά μέσα, χωρίς ένα ενιαίο αλφάβητο αποδεκτό παντού.
Η Ρομανί στην Ελλάδα
Η παρουσία των Ρομά στον ελληνικό χώρο είναι παλαιά και η γλώσσα τους έχει δεχθεί ισχυρές επιδράσεις από τα ελληνικά. Κοινότητες Ρομά ζουν σε πολλές περιοχές, με σημαντική παρουσία στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, στη Δυτική Ελλάδα, στην Κεντρική Μακεδονία και στη Θεσσαλία. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παραθέτει εκτίμηση του Συμβουλίου της Ευρώπης για περίπου 265.000 Ρομά στην Ελλάδα. Αυτός είναι αριθμός πληθυσμού, όχι αριθμός ομιλητών της Ρομανί: αρκετοί χρησιμοποιούν κυρίως ελληνικά ή άλλες γλώσσες και οι γλωσσικές πρακτικές διαφέρουν από οικογένεια σε οικογένεια. Δεν υπάρχει ασφαλής πρόσφατη πανελλαδική καταμέτρηση όσων μιλούν Ρομανί.
Το σχολείο και η προστασία της γλώσσας
Το ζητούμενο δεν είναι να διαλέξει ένα παιδί ανάμεσα στη μητρική του γλώσσα και στα ελληνικά, αλλά να μπορεί να κατακτήσει και τα δύο. Το Συμβούλιο της Ευρώπης εφάρμοσε την περίοδο 2022–2025 πρόγραμμα πολυγλωσσικής εκπαίδευσης σε δέκα δημοτικά σχολεία τριών χωρών, μεταξύ τους τρία στην Ελλάδα: στην Αμαλιάδα, στην Κομοτηνή και στη Νέα Ιωνία Βόλου. Τα αποτελέσματα ανέδειξαν οφέλη για τη συμμετοχή, την αυτοπεποίθηση και την ένταξη των μαθητών. Παράλληλα, οι διακρίσεις, η σχολική διαρροή και η υποχώρηση της διαγενεακής μετάδοσης αποτελούν σοβαρές προκλήσεις.
Μια επέτειος με ουσία
Η αναγνώριση μιας γλώσσας δεν είναι μόνο πολιτιστική υπόθεση. Αφορά το δικαίωμα των ανθρώπων να διατηρούν τη μνήμη, τα τραγούδια και τις αφηγήσεις τους, χωρίς να αποκλείονται από την εκπαίδευση και την κοινωνική ζωή. Η Ρομανί είναι ένα ζωντανό κομμάτι της ευρωπαϊκής και της ελληνικής ιστορίας.
Πηγές τεκμηρίωσης
Συμβούλιο της Ευρώπης, Romani language και Romani in education: https://www.coe.int/en/web/education/romani
Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Roma equality – Greece: https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/combatting-discrimination/roma-eu/roma-equality-inclusion-and-participation-eu-country/greece_en
K. Granqvist, γλωσσολογική επισκόπηση εκτιμήσεων ομιλητών (2024): https://blogs.helsinki.fi/kkgranqv/files/2024/02/TallinnPaper_KG_ENG_V2.pdf
